Resenî yên di Ahîda Nû de.

Dijberên Xirîstiyantiyê pir caran dibêjin nivîsarên xiristiyan ên pîroz ne pêbawer in. Lê lêkolîna delîlên ku niha hene berovajî vê yekê îspat dike. Delîlên ji bo rastiya van nivîsan ji her belgeyek din a girîng a temenek wekhev pir mezintir e.. Argumentên sereke bi kurtî li jêr têne kurt kirin. Ji bo nîqaşên berfirehtir li ser girêdanan bikirtînin.

1. Sedema nakokiyê.

Bi gelek sedsalan pêbaweriya belgeyên Peymana Nû kêm caran hate ceribandin. Lê di destpêka sedsala 20. de komek dîrokzan, wekî 'rexnegirên bilind' tê zanîn, pejirandineke berfireh a akademîk bi dest xist. Wan îdîa kir ku ev belge hêdî hêdî di heyamek ji zêdetirî de hatine adaptekirin 100 salan. Lebê, vedîtinên nû vê teoriyê red kirine. Niha, dîroknas bi gelemperî qebûl dikin ku ev belge di dema jiyana Îsa de hatine nivîsandin’ şagirtên pêşîn.

2. Ji hemû nivîsên din ên wê serdemê pêbawertir.

Berî ku em li ser peyama di nivîsarên xiristiyan de bifikirin, divê em pirseke din bikin. Ma ev nivîs kopiyek pêbawer a orîjînal in? Dijberên Xirîstiyantiyê gelek caran dibêjin ev nivîs ne pêbawer in. Lê ev mirov gelek şaş in. Ji bo bersiva vê pirsê gelek delîlên dîrokî hene. Ew dikare bi delîlên ku ji bo piştrastkirina belgeyên din ên kevnar têne bikar anîn re were berhev kirin. Û ev çi nîşan dide? Nivîsarên Xirîstiyanî ji her pirtûkên din ên wê serdemê pir pêbawertir in. Birêz Frederick Kenyon (derhêner û serokê pirtûkxaneyê li Muzexaneya Brîtanyayê) ev gotin:

“… the last foundation for any doubt that the Scriptures have come down to us substantially as they were written has now been removed. Both the authenticity and the general integrity of the books of the New Testament may be regarded as finally established.”

“… bingeha dawî ya her gumanê niha hatiye rakirin. Nivîsarên ku di destê me de hene bi giranî mîna nivîsarên orîjînal in. Nivîsarên Xiristiyanî berhemên dîrokî yên resen in. Peyama wan nehatiye guhertin. Niha dikare wekî rastiyek diyarkirî were hesibandin.”

3. Delîlên ji çavkaniyên dêrê yên pêşîn.

Vana mirovên ku xwediyê zanîna kesane ya Şandiyan û endamên din ên damezrîner ên dêra pêşîn bûn. Ji bo şahidiya xwe amade bûn ku bimirin. Van çavkaniyan nîşan didin ku nameyên cihêreng ên ku ji hêla Pawlos ve hatine nivîsandin, di Peymana Nû de nivîsên pêşîn in. Paşan, Metta mizgîniya pêşîn nivîsî. Piştî, Marqos mizgîniya xwe nivîsî. (Ew ji Petrûs re tercuman kiribû.) Lûqa gelek caran tevî Pawlos diçû. Lûqa mizgîniya xwe paşê nivîsî, û paşê pirtûka Karên Şandiyan nivîsî. Mizgîniya dawî ji aliyê Yûhennayê şandî ve hatiye nivîsandin.

4. Dîrokên texmînkirî yên nivîsarên Peymana Nû.

Niha, piraniya lêkolîneran difikirin ku Lûqa di navbera 63-70 CE de hatiye nivîsandin, û Mark li ser 60CE. Piraniya wan difikirin ku Mizgîniya Yûhenna li ser 90 CE hatiye nivîsandin. Hin pirtûkên dawî tarîxên berê pêşniyar dikin: Mark 50CE, Metta 55 CE, Lûqa 59 CE, Karên Şandiyan 63 CE. Hin zanyar, wek J.A.T. Robinson û Thiering, niha pêşniyar dikin ku Mizgîniya Yûhenna beriya Mizgîniya Marqos hatiye nivîsandin. Hemî van tarîx bi eşkere nivîsên Mizgîniyê di jiyana Xiristiyanan û mirovên din ên ku bi xwe şahidî ji jiyan û xizmeta Jesussa re kirine cih digirin..

Hin zanyar rastiya nameyên ku ji dêrên xiristiyan ên pêşîn re hatine nivîsandin pirs kirin. Lê piraniya gumanbar nameyên Pawlos ên ku li jêr hatine rêz kirin qebûl dikin. Dîroknas bi gelemperî qebûl dikin ku name di nav çend salan de ji tarîxên jêrîn hatine nivîsandin..

51CE – 1 Selanîkî

52CE – 2 Selanîkî

53CE – Galatî

55CE – 1 Korîntî, 2 Korîntî

57CE – Romans

60CE – Kolosî, Efesî, Philemon

61CE – Filîpî

5. Çawa pirtûkên Mizgîniya Xirîstiyanan hatin hilbijartin?

Di sedsala yekem de planek tune ku navnîşek nivîsarên fermî naskirî çêbikin. Ev pêvajo tenê di nîvê sedsala duyemîn de dest pê kir. Di vê demê de gelek nivîsên paşerojê hatine nivîsandin. Hinek sexte bûn, û yên din hînkirinên derewîn bûn. Ji ber vê yekê çalakî pêwîst bû. Di dawiya sedsala duyemîn de lihevhatinek berfireh li ser wan pirtûkên ku divê bêne pejirandin hebû. Ev navnîşa pirtûkan di sedsala çaremîn de bi fermî hate pejirandin. Hemî ev pirtûk ji hêla xiristiyanên nifşê yekem ve hatine nivîsandin. Pirtûkên din jî ji sedsala duyemîn bûn, an ji rastiya gumanbar.

6. Ma nivîskarên Mizgîn ji hev kopî kirin?

Mizgîniya Yûhenna ji sê yên din pir cuda ye. Yûhenna çîrokê bi rengek din vedibêje û hemî bûyerên ku yên din kirine rave nake. Lê Metta, Marqos û Lûqa gelek beşên ku pir dişibin hev hene. Dîroknas dipejirînin ku van her sê nivîskaran hin çavkaniya hevpar bikar anîne. Lê di derbarê çawaniya nivîsandina van hersê pirtûkan de nêrînên wan cuda ne. Teoriyek ev bû ku Metta û Lûqa çavdêriyên xwe li Mizgîniya Marqos zêde kirin. Lê di navbera her Mizgîniyê de wekhevî û cudahî hene. Di derbarê kopîkirina mizgîniyek ji yekî din de teoriyek tune ku bikaribe van hemî cûdahiyan rast rave bike.

7. Hesabên Destpêkê yên Îsa.

Lûqa bi eşkere hebûna çavkaniyên devkî û nivîskî yên berê qebûl dike. Ji ber vê yekê îhtîmal e ku Metta, Marqos û Lûqa ev nivîsar wek bingeh ji bo mizgîniyên xwe bi kar anîn. Ew nivîsarên destpêkê nehatine parastin. Em tenê dikarin texmîn bikin ka ev nivîs çawa hatine rêz kirin. Hin teoriyên populer îdîa dikin ku wan tiştên ku ji mizgînan pir cûda bûn hîn kirin. Lê ev pêşniyar li dijî delîlên dîrokî yên naskirî ne. Van pêşniyaran pêşdaraziyên kesên ku ew çêkirine ji me re vedibêjin. Ew ji me re pir hindik li ser Jesussa dîrokî ya rastîn dibêjin. (Ev gotar jî nîqaş dike ‘Q’, ‘The Gospel of Thomas’ û ‘The Gospel of Sayings’.)

8. Ger nivîskarên Mizgînî çavkaniyên din dane, ma ev mizgînan bêbawer dike?

Ma nivîskarên Mizgîniyê ji raporên ku yên din nivîsîbûn vedibêjin? Bê guman – bi şertê ku ew ji rastbûna xwe razî bûn. Ew eşkere bawer dikin ku mizgîn şiroveyek rast û pêbawer a jiyan û xizmeta Jesussa ye. Û gelek delîl hene ku nivîskarên mizgînê rasterast ji rastiyan agahdar bûn. Ev yek ji hêla analîzên zimanî ve tê piştrast kirin. Guherînên di navbera nivîsan de nêrînên cihêreng ên şahidên kesane eşkere dikin. Û di nivîsan de gelek agahdariyên dîrokî û çandî hene ku ji hêla nivîskarên paşerojê ve winda bûne.