Pagpasobra ingong Paagi sa Pagpasiugda

Usa sa labing komon nga mga argumento batok sa ideya nga si Jesus seryoso gayod mahitungod sa posibilidad sa impiyerno mao ang pagpunting nga ang Hudiyong mga rabbi kanunayng mag-ilustrar ug mopasiugda sa usa ka punto pinaagi sa tinuyo nga paggamit ug hilabihan, hypothetical nga mga panig-ingnan nga wala gituyo nga gamiton sa literal. Matuod gid ini; ug si Jesus mismo migamit niini nga teknik aron himoong mas halandumon ang pipila sa iyang mga punto; sama sa, “Nganong ginatan-aw nimo ang puling sa mata sa imong igsoon ug wala nimo tagda ang troso nga anaa sa imong kaugalingong mata?” (Mat 7:3) Busa ang isyu nga kinahanglan natong sulbaron dinhi mao ang kutob sa gidak-on sa konteksto ni Jesus’ ang mga komento bahin sa kinaiyahan sa impyerno makapamatarong sa dili literal, o mas mahulagwayon, pagsabot ni Jesus’ mga pulong.

Binagbinagon naton sing malip-ot ang isa pa ka halimbawa ni Jesus’ kaugalingon nga pagtudlo aron ipasiugda ang kamahinungdanon sa konteksto sa ingon nga mga kaso:

Si Jesus mitan-aw sa palibot, ug miingon sa iyang mga tinun-an, “Unsa ka lisud alang niadtong adunay mga bahandi ang pagsulod sa Gingharian sa Dios!” Ang mga disipulo natingala sa iyang mga pulong. Apan si Jesus mitubag pag-usab, “Mga bata, unsa kalisud alang niadtong nagasalig sa mga bahandi sa pagsulod sa gingharian sa Dios! Mas sayon ​​pa alang sa usa ka kamelyo ang paglusot sa mata sa dagom kay sa usa ka dato nga makasulod sa Gingharian sa Dios.” Natingala sila sa hilabihan, nag-ingon kaniya, “Unya kinsa man ang maluwas?” Hesus, nagtan-aw kanila, miingon, “Sa mga lalaki imposible, apan dili uban sa Dios, kay ang tanang mga butang mahimo sa Dios.” (Mar 10:23-27)

Mahimong pamilyar ka sa katin-awan niini nga tudling nga nag-ingon nga ang “mata sa dagom” mao ang ngalan nga gihatag sa usa ka gamay kaayo nga ganghaan nga gibutang sa sulod o duol sa nag-unang ganghaan nga ganghaan alang sa indibidwal nga agianan kung ang punoan nga ganghaan sirado. Tungod niini, Ang pagkuha sa usa ka kamelyo pinaagi sa ingon nga ganghaan mahimong usa ka pakigbisog; ug kini kinahanglan nga matangtang sa iyang luwan aron mahimo kini. Morag maayo kaayo nga literal nga interpretasyon; ug sukad sa akong pagkadungog niini sa eskwelahan kanunay nako kini nga gikutlo: pero naay 2 mga problema. Una, walay ebidensya niini nga katin-awan nga gisugyot sa wala pa ang ika-9 nga siglo AD. Apan, ikaduha, ang konteksto nagpakita nga lain ang gituyo. Hesus’ Ang unang komento nagpakita nga ang mga adunahan makasulod lamang sa gingharian sa Diyos nga may kalisdanan. Kini nga pahayag sa iyang kaugalingon nakapakurat sa mga disipulo; nga, sama sa kadaghanang Hudiyo sa ilang panahon (ug daghan pang uban), giisip ang bahandi ingong timaan sa pabor sa Diyos. Apan gipili ni Jesus nga palig-onon ang iyang punto pinaagi niining grabeng panig-ingnan, hinungdan nga ang mga disipulo hingpit nga nangalibog, naghinapos nga ang sitwasyon hingpit, o hapit, imposible. Ug bisan pa, pag-usab, Gipasabot ni Jesus ang punto, nag-insistir nga 'Uban sa mga lalaki kini mao imposible.’ Niana lamang nga siya kuwalipikado sa iyang kahulogan pinaagi sa pag-ingon, “…apan dili sa Dios, kay ang tanang mga butang mahimo sa Dios.”

Matikdi ilabina ang duha ka butang. Una, ang elemento sa pagpasobra gituyo aron sa paghatag og gibug-aton imbes nga maminusan ang kahinungdanon sa panguna nga punto; apan, ikaduha, dili kinahanglan nga dili iapil ang posibilidad nga adunay dugang nga kwalipikasyon o eksepsiyon sa kana nga punto; sama kang Jesus’ panapos nga pahayag nga, “ang tanang butang mahimo sa Dios.”¹

Unsang mga Punto ang Gihimo ni Jesus?

Uban niana sa hunahuna, atong tan-awon ang pipila ka grabeng mga pahayag ni Jesus kalabut sa impiyerno.

Likayi Sa Tanang Gasto

Kung ang imong tuo nga mata mao ang hinungdan sa imong pagpakasala, kuhaa ug ilabay gikan kanimo. Kay labi pang maayo alang kanimo nga usa sa imong mga bahin mawagtang, kay sa itambog ang tibuok mong lawas ngadto sa Gehenna. Kon ang imong tuong kamot maoy hinungdan sa imong pagpandol, putla kini, ug ilabay kini gikan kanimo. Kay labi pang maayo alang kanimo nga usa sa imong mga bahin mawagtang, kay sa itambog ang tibuok mong lawas ngadto sa Gehenna. (Mat 5:29-30)

Matikdi ilabina dinhi ang kwalipikasyon, ‘Kung … hinungdan nga mapandol ka.’ Ang hinanduraw nga sitwasyon mao nga ang pagtangtang sa tuo nga mata o kamot moresulta sa pagtangtang sa hinungdan sa pagkapandol.. Apan nahibal-an namong tanan nga dili ingon niini ang kahimtang; kay ang tinuod nga hinungdan naa sa kasing-kasing ug huna-huna sa indibidwal ug naa pa silay laing mata o kamot nga magamit sa pagbuhat sa makasasalang buhat.! Apan ang pangunang punto ni Jesus’ klaro kaayo ang giingon: bisan ang pag-antos nga nahiaguman sa pagkawala sa usa ka mata o kamot dili ikatandi sa pag-antos ug pagkawala sa pagkabutang sa Gehenna. Bisag unsa pa kini; daotan kini - kaayo daotan! Busa likayi ang bisan unsa nga mahimong magpadala kanimo niana nga direksyon.

Ikasubo, kini nga pahayag kasagaran sayop nga gisagol Mat 19:9-12; diin si Jesus’ mga disipulo, sa pagpaminaw kang Jesus’ pagtudlo batok sa diborsyo, supak niana, “Kon mao kini ang kahimtang sa lalaki uban sa iyang asawa, dili angay nga magminyo.” Niini, Si Jesus mitubag, “Dili tanang lalaki makadawat niini nga panultihon, apan kadtong gihatagan niini. Kay adunay mga eunuko nga natawo sa ingon gikan sa sabakan sa ilang inahan, ug adunay mga eunuco nga gihimo sa mga tawo nga eunuco; ug adunay mga eunuco nga naghimo sa ilang kaugalingon nga mga eunuco tungod sa gingharian sa langit. Siya nga makahimo sa pagdawat niini, ipadawat niya kini.“

Matikdi nga kini mao ang dili usa ka diskusyon bahin sa impyerno (bisan tuod ang uban tingali malimbongon nga nagtinguha sa paghulagway sa usa ka dili maayo nga kaminyoon sa ingon nga mga termino). Hinoon, kini usa ka panaghisgot mahitungod sa tibuok kinabuhi nga kinaiya sa pakigsaad sa kaminyoon. Dili usab kini usa ka pananglitan sa usa ka gipasobrahan nga pahayag; bisan tuod kini kasagarang sayop nga giangkon nga ingon niana pinaagi sa pagpasabot nga si Jesus nagsugyot nga mahimong makatarunganon alang sa usa ka tawo ang pagkapon sa iyang kaugalingon aron malikayan ang seksuwal nga tentasyon. Gitan-aw gikan sa usa ka dili-Hudiyo nga panglantaw, nga mahimong katuohan; tungod kay kadaghanan sa mga lalaki nahibal-an pag-ayo sa impluwensya sa mga organo sa sekso sa atong mga pagbati ug mga hilig ug kanunay adunay mga naghunahuna nga ang kinabuhi mahimong labi ka simple kung wala sila.!

Apan dili kaayo posible nga kini si Jesus’ nagkahulogang, o nga ang iyang mga tinun-an unta seryosong naghunahuna sa maong posibilidad. Kini mao ang una tungod kay, sa mga Judio, pagkapon ug pagkabaog gilantaw nga supak sa gituyo nga sugo sa Diyos (Lev. 22:24; 21:20; Deut. 23:2). Ikaduha kay, nga makita pinaagi sa pagbasa sa tibuok nga teksto, ‘eunuko’ wala magpasabot nga ‘usa ka tawo nga gikapon.’ Ang orihinal nga etimolohiya sa pulong nga Griego, ‘eunuko’ dili sigurado ('tagabantay sa higdaanan’ kay ang pinakakomon nga sugyot); apan gikan sa unang mga panahon nahibal-an nga gigamit kini sa paghulagway sa mga tawo sa lainlaing mga posisyon nga nanginahanglan usa ka hunahuna ug dili mapihigon nga debosyon sa interes sa ilang agalon.. susama, adunay pananglitan sa Daang Tugon sa Hebreohanong termino, 'saris', nga gikan sa lintunganayng kahulogan, ‘pag-castrate,’ nga gipadapat ngadto kang Potipar, usa ka Ehiptohanong ‘opisyal’ nga usa usab ka minyo (tan-awa ang Gen 39:1 & 7.) Sa tinuod, walay sulod Mat 19:12 aron ipakita nga si Jesus nagsugyot ug bisan unsa nga hilabihan ka grabe. Iya lang gi-acknowledge nga naay pipila nga, sama sa iyang kaugalingon, Tingali kinahanglan nga biyaan ang ilang katungod sa pagminyo alang sa Gingharian sa Diyos.

Apan si Mateo ug Marcos naghisgot usab kang Jesus’ pananglitan sa mata ug kamot sa mosunod nga konteksto:

Bisan kinsa nga mahimong hinungdan sa usa niining mga gagmay nga misalig kanako aron mapandol, maayo pa alang kaniya nga itambog siya sa dagat nga gihiktan ug galingan nga bato sa iyang liog. Kong ang imong kamot maoy hinungdan sa imong pagpakasala, putla kini. Mas maayo alang kanimo nga mosulod sa kinabuhi nga bakol, imbes nga ang imong duha ka kamot moadto sa Gehenna, ngadto sa kalayo nga dili mapalong, ‘diin ang ilang ulod dili mamatay, ug ang kalayo dili mapalong.’ Kon ang imong tiil maoy hinungdan sa imong pagpandol, putla kini. Mas maayo alang kanimo nga mosulod sa kinabuhi nga bakol, kay sa adunay duha ka tiil nga itambog sa Gehenna, ngadto sa kalayo nga dili gayud mapalong- ‘diin ang ilang ulod dili mamatay, ug ang kalayo dili mapalong.’ Kung ang imong mata maoy hinungdan sa imong pagpakasala, isalikway kini. Mas maayo alang kanimo nga mosulod sa Gingharian sa Diyos nga usa ka mata, kay sa adunay duha ka mata nga itambog ngadto sa Gehenna nga kalayo, ‘diin ang ilang ulod dili mamatay, ug ang kalayo dili mapalong.’ (Mar 9:42-48. Tan-awa usab Mat 18:6-9)

Matikdi kung giunsa ni Jesus’ Ang naunang pahayag gisubli ug gipasiugda, uban ang dugang nga pagpalig-on niini nga mas maayo nga malumos kay sa makapandol sa usa ka bata ug ang paghulagway sa Gehenna ingong usa ka dapit sa walay kataposang kalayo. Busa nahimong mas lisud ang paglimod nga si Jesus seryoso nagabuhat nagpasabot nga ang pagkawala sa usa ka bukton o mata, o bisan ang ahat nga pagtapos sa kinabuhi sa usa ka tawo, kinahanglang isipon nga mas maayo kay sa pagkakondenar sa Gehenna, walay sapayan kon giunsa nato paghubad si Jesus’ paghulagway niini.

Ang Dato nga Tawo ug si Lazaro

Kini nga sambingay, kini kinahanglan nga timan-an, nagtumong sa mga kahimtang sa Sheol sulod sa yugto tali sa kamatayon sa tawo ug sa kataposang paghukom sa Diyos. bisan pa niana, Gihubit ni Jesus ang kahimtang sa dato sa klaro nga mga termino:

Sa Hades, giyahat niya ang iyang mga mata, nga anaa sa pagsakit, ug nakita niya si Abraham sa halayo, ug si Lazaro diha sa iyang sabakan. Nihilak siya ug niingon, ‘Amahan nga Abraham, malooy ka kanako, ug ipadala si Lazaro, aron iyang ituslob ang tumoy sa iyang tudlo sa tubig, ug pabugnawa akong dila! Kay ako anaa sa kasakit niining siga.’ “Apan si Abraham miingon, ‘Anak, hinumdumi nga ikaw, sa imong kinabuhi, nakadawat sa imong maayong mga butang, ug si Lazaro, sa samang paagi, daotang mga butang. Apan karon ania siya gihupay ug ikaw anaa sa kasakit. Gawas pa niining tanan, tali kanamo ug kanimo adunay usa ka dakong bung-aw nga gitakda, nga kadtong buot moagi gikan dinhi nganha kaninyo dili makahimo, ug aron walay makatabok gikan didto nganhi kanamo.’ (Lk 16:23-26)

Hinuon, pagsusi sa ang kahulogan sa mga pulong ‘pagsakit’ ug ‘kaguol’ niini nga tudling nagsugyot nga sila nagtumong sa sulod, mental nga pag-antos kay sa pisikal nga kasakit. ‘Diga’ literal nga nagpasabut nga 'usa ka siga sa kahayag'. Kini kasagarang nagtumong sa siga gikan sa kalayo; bisan tuod mga katunga sa mga reperensiya sa NT maoy biswal nga mga deskripsyon kay sa literal nga siga. Ug sa kini nga tudling (bisan pa sa giingon sa pipila ka hubad) ‘sunog’ wala gihisgutan - init ug kauhaw lamang. Busa adunay mga lehitimong basehan sa paglalis nga kini nga siga mahimong ang nagdilaab nga kainit ug kahayag sa pagkabalaan sa Dios, pagbutyag sa sala ug kaulaw sa tawo; sa unsa nga kaso, mahimong maangkon nga ang mas mangilngig nga mga interpretasyon niini nga tudling mas labaw pa sa pagpasobra sa ulahing mga ekspositor kay sa aktuwal nga mga pulong ni Jesus..

Sa dalan, naay muingon, ‘Unsa man ang bahin sa mga paghubit niadtong adunay mga kasinatian nga hapit na mamatay?’ Aw siyempre, kon kining tanan nga mga kasinatian nahitabo sa tukma nga gihulagway sa mga tawo, sila, nan si Jesus siguradong wala magpasobra! Apan si Jesus’ kaugalingon nga pahayag nga, ‘tali kanamo ug kanimo adunay usa ka dakong bung-aw nga gitakda, nga kadtong buot moagi gikan dinhi nganha kaninyo dili makahimo, ug aron walay makatabok gikan didto nganhi kanamo,’ mao ang usa ka tin-aw nga pasidaan nga, sa higayon nga ang kalag sa usa ka tawo itugyan ngadto sa Hades, wala nay dalan balik². susama, sa dihang si Jesus’ nag-ingon, ‘Kung dili sila mamati kang Moises ug sa mga propeta, dili usab sila madani kon adunay mabanhaw gikan sa mga patay,’ iyang gipasiugda ang kahinungdanon sa pagpamati, ug pagsunod sa pulong sa Dios karon — sa dili pa ulahi ang tanan.

Apan posible nga ang maong ‘impiyerno-o-langit’ ang mga kasinatian maoy mga panan-awon, gihatag ubos sa talagsaong mga kahimtang³, sa pag-atubang sa usa ka tawo nga adunay espirituhanon nga mga kamatuoran. Ang mga kasinatian sa panan-awon kanunay nga simboliko kaayo, makaapekto sa tanan nga mga pagbati sa tawo, emosyon ug rason: apan ang aktuwal nga mga kasinatian mahimong magkalahi kaayo sa matag tawo. (Itandi, pananglitan, Ang panan-awon ni Ezequiel bahin sa mga kerubin (Ez. 1:4-25; 10:1-22) uban ni John (Rev 4:6-11).

Paghilak ug pagkagot sa ngipon

ekspresyon sa, ‘Pagkagot sa ngipon,’ makita sa unom ka higayon sa ebanghelyo ni Mateo (Mat 8:12; 13:42; 13:50; 22:13; 24:51; 25:30). Makita usab kini kausa sa ebanghelyo ni Lucas (Luk 13:28) ug kausa sa Mga Buhat (Acts 7:54): bisan wala sa Marcos o Juan. Sa Daang Tugon kini makita sa lima ka higayon (Job 16:9; Ps 35:16; Ps 37:12; Ps 112:10; Lam 2:16). Bisan asa kini gigamit sa mga ebanghelyo, kini nahimong bahin sa ekspresyon, ‘paghilak ug pagkagot sa mga ngipon;’ nga naghulagway sa tubag niadtong gipapahawa sa presensya ni Kristo. Sa pagsugyot nga 'paghilak’ kinahanglan nga usa ka tubag sa ingon nga sitwasyon dili makatarunganon nga matawag nga pagpasobra: apan ‘pagpangagot sa mga ngipon’ sagad nga gihubad ingon usa ka pagpahayag sa mapait nga pag-antos ug kasakit; ug mao kana ang konsepto, isip timailhan sa torture, nga anaa sa luyo sa kadaghanan sa mga pag-angkon sa pagpasobra dinhi. Apan ang tanan nga O.T. mga pakisayran, ug Mga Buhat, aktuwal nga naghulagway sa pagkagot sa mga ngipon ingon nga usa ka pagpahayag sa mapait nga pagdumot. Bisan sa Ps 112:10 (‘Ang mga daotan makakita niini, ug magsubo. Siya magapakagot sa iyang mga ngipon, ug matunaw. Ang tinguha sa daotan mahanaw.') ang pulong nga gihubad nga ‘kaguol’ nagdala sa kahulogan sa nasuko nga kasagmuyo, imbes magbasol. Busa makataronganon ang pagpangutana kon si Jesus ba’ Ang punto dili hinoon nga kadtong gisalikway nagpabilin nga dili mahinulsulon ug supak sa mga paagi sa Dios.

Ang pagkawala niini nga ekspresyon gikan sa ebanghelyo ni Juan dili ikatingala tungod sa iyang limitado nga pagpili sa mga hilisgutan nga pagahisgutan: apan ang pagkawala niini gikan kang Mark makaiikag. Ang mas duol nga pagsusi nagpadayag nga ang mga diyalogo gikan sa Mateo diin kini nga ekspresyon nahitabo kay wala diha kang Marcos. Busa ngano kini? Ang ekspresyon makita diha sa mga tudling diin si Jesus nagpasidaan kon sa unsang paagi putli ang Gingharian sa Diyos; sa ingon nga ang mga tawo nga nagtuo sa ilang kaugalingon nga adunay katungod nga mahimong bahin niini makaplagan hinuon ang ilang kaugalingon nga gipapahawa. Ang ebanghelyo ni Mateo gisulat para sa mga Judeo nga mamiminaw nga nagpasigarbo sa ilang kaugalingon isip pinili nga katawhan sa Dios, nagpaabot sa pag-abot sa ilang Mesiyas nga Hari. Para nila, kini nga mga pasidaan ilabinang may kalabotan. Apan, sumala sa unang mga tinubdan sa simbahan, ang ebanghelyo ni Marcos gihimo ni Juan Marcos, Maghuhubad ni Peter, sa hangyo sa Romanong mga Kristohanon.⁴ Kini usa ka kasagarang Hentil nga mamiminaw nga walay ingon nga konsepto sa awtomatik nga pagkamiyembro sa gingharian sa Dios.

Ang Hurno sa Kalayo

Nakita na nato nga gihulagway ni Jesus ang Gehenna ingong kalayo sa sulod Mar 9:42-48 and Mat 18:6-9. Apan makita usab nato kini sa mosunod nga mga tudling:

Ingon nga ang bunglayon gihipos ug gisunog sa kalayo; mao usab ang mahitabo sa katapusan niining panahona. Ang Anak sa Tawo magpadala sa iyang mga anghel, ug ilang tigumon gikan sa iyang gingharian ang tanang mga butang nga makapapangdol, ug sila nga nagabuhat sa kadautan, ug isalibay sila ngadto sa hudno sa kalayo. Adunay paghilak ug pagkagot sa mga ngipon. (Mat 13:40-42)

Ingon usab niana ang mahitabo sa katapusan sa kalibutan. Ang mga anghel manggula, ug ibulag ang dautan gikan sa taliwala sa mga matarung, ug isalibay sila ngadto sa hudno sa kalayo. Didto mahitabo ang paghilak ug pagkagot sa mga ngipon. (Mat 13:49-50)

Unya moingon siya niadtong anaa sa iyang wala, ‘Pahawa gikan kanako, kamo nga mga tinunglo, ngadto sa walay kataposang kalayo nga giandam alang sa yawa ug sa iyang mga anghel.’ … Kini mawala ngadto sa walay katapusan nga silot, apan ang mga matarung ngadto sa kinabuhing dayon. (Mat 25:41,46)

Kini ba tinuyo nga pagpasobra o uban pa? Among namatikdan kaniadto nga ang tinuyo nga pagpasobra kasagarang nalangkit sa hilabihan, hypothetical nga mga panig-ingnan nga wala gituyo nga gamiton sa literal. Sa maong kaso, naa tay problema diri; tungod kay ang unang duha niini nga mga tudling wala gipresentar isip hypothetical nga mga pananglitan: apan sama kang Jesus’ aktuwal pagpatin-aw sa mga sambingay nga iyang gihatag. Ang mga sambingay naghimo sa ilang punto pinaagi sa pagdrowing og mga pagkaparehas tali sa nahibal-an nga mga kamatuoran ug sa dili makita nga mga prinsipyo. Kini ang reyalidad ug katuohan sa natural nga pananglitan nga nagpasiugda sa pagkamakatarunganon sa pagpatin-aw. Kining duha ka sambingay naghimo sa samang sukaranang punto: nga adunay katapusan nga pag-ihap: ang maayo tipigan ug ang daotan ilabay. Ug si Jesus’ katin-awan kon sa unsang paagi mahitabo kini nga paglabay mao ang ‘hudno sa kalayo.’ Hesus’ ang mga tinun-an lagmit gibilin nga adunay daghang pangutana bahin sa eksakto kung unsa ang gipasabut niini: apan dili sila makaingon, “Ayaw kabalaka. Nagsobra ra siguro siya!”

Kalaglagan

“Ayaw kahadlok niadtong mopatay sa lawas, apan dili sila makahimo sa pagpatay sa kalag. Hinoon, kahadloki siya nga arang makalaglag sa kalag ug lawas didto sa Gehenna.” (Mat 10:28)

Si Jesus nagpasidaan sa iyang mga tinun-an nga sila mahimong patyon tungod sa ilang pagtuo kaniya. Iyang gipasaligan sila nga ang mga tawo lamang ang makapatay sa ilang mga lawas. ‘Patya’ nagpasabot, 'pagwagtang pinaagi sa pagputol sa kinabuhi;’ bisan dili sa diwa sa paglaglag sa bisan unsa nga nahabilin. Apan unya iyang gipunting nga ang Diyos makahimo sa ‘paglaglag’ ('laglaga pinaagi sa usa ka buhat sa kalaglagan') kalag ug lawas sa Gehenna. Buhaton ba gayod kini sa Diyos? Ato kining hisgotan unya: apan kini klaro nga dili pagpasobra.

Basaha sa …

Mga Footnote

1. Steve C. Online nga artikulo ni Singleton, “Hyperbole ug overstatement isip mga himan alang sa mas lawom nga pagtuon sa Bibliya“, naghatag ug makatabang nga giya sa pag-ila ug paghubad sa maong mga pahayag.
2. Apan adunay usa ka kasulatan nga kwalipikasyon niini. 1Pe 3:19-20 nagpasabot nga kadtong nangamatay sa o sa wala pa ang baha ni Noe gihatagan ug kahigayonan nga makadungog ug motubag sa pagsangyaw ni Jesus sa dihang siya nabanhaw gikan sa mga patay.
3. Ang ingon nga mga panghitabo kasagarang masinati sa mga higayon nga ang usa ka tawo naglupadlupad sa ngilit sa kamatayon. Apan, makaiikag, adunay nagkadako nga medikal nga ebidensya nga mahimo pa kini mahitabo kung wala’y makit-an nga kalihokan sa utok ug naglakip sa mapamatud-an nga paghubit sa mga panghitabo sa gawas nga gitan-aw gikan sa usa ka 'gawas sa lawas.’ panan-aw. Tan-awa pananglitan “Hunahunaa ang Langit: Mga Kasinatian sa Duol-Kamatayon, Mga Saad sa Dios, ug ang Makapalipay nga Umaabot nga Naghulat Kanimo” ni John Burke, 20 Okt. 2015.
4. Irenaus, gibase ang iyang mga tinubdan sa Polycarp ug Papias, nagsulti kanato niana, 'Mark, ang tinun-an ug tighubad ni Pedro, mitugyan usab kanamo pinaagi sa pagsulat kon unsay giwali ni Pedro.’ Alang sa dugang impormasyon, tan-awa ang artikulo, ‘Pagpamatuud sa Una nga mga Punoan sa Simbahanʼ sa https://life.liegeman.org/ntdocs3/.