Beth yw Aeon?

Wrth ystyried Geirfa Iesu, sylwasom fod y damhegion yn [x]Matthew 13:24-50[/x] sy’n ymwneud â ‘diwedd yr oes/byd’ o bosibl gael ei ddisgrifio fel ‘diwedd yr aeon.’ Ein gair Saesneg, ‘ aeon,’ yn wreiddiol yn drawslythreniad o’r Groeg [x]‘aion‘[/x] (G165) trwy'r Lladin; ac yn parhau yn agos iawn ato o ran ystyr. Ond aion‘ yn gyfieithiad o’r gair Hebraeg ei hun, [x]‘olam‘[/x](H5769); ac, er bod y cysyniadau'n debyg iawn rhaid bod yn wyliadwrus rhag darllen gormod o gynildeb ystyr yn ôl i'r term Hebraeg gwreiddiol, oherwydd y cyfan 3 mae ieithoedd wedi mynd trwy newid ystyr dros y blynyddoedd.

• Ystyr gwreiddiol [x]‘olam‘[/x] oedd o ‘gyfnod anghysbell yn ddiarwybod yn y gorffennol neu’r dyfodol’ neu ‘am byth.’¹ Dyma yr ystyr y mae yn cael ei ddefnyddio trwy yr Hen Destament; (gyda'r eithriad posibl o ychydig iawn o destunau yn yr O.T. llyfrau i'w hysgrifennu). Ond mewn trafodaethau Rabbinaidd diweddarach a litwrgi, yn dyddio o ganol neu ddiwedd cyfnod yr Ail Deml (c.300CC neu ddiweddarach), dechreuwyd ei ddefnyddio yn yr ystyr ‘yr oes’ neu ‘fyd’ (megis 'Olam Ha-Ba-Ba-Ba-ba‘ (‘Y Byd i Ddod’) ac 'Adon Olam‘ (‘Meistr y Byd’)).²

• y Saesneg ‘aeon’ ('eon' UDA/Canada) wedi parhau i ganolbwyntio ar ystyr ‘hynod o hir (er yn gyfyngedig yn y pen draw) cyfnod o amser;’ gyda rhai diffiniadau mwy penodol ym meysydd daeareg a seryddiaeth.

• Y Groeg '[x]aion[/x]‘ yn wreiddiol yn golygu ‘bywyd,’ yn yr ystyr o ‘fywiogrwydd’ neu ‘grym bywyd;’ ond oddi wrth Homer (c.700CC) ymlaen, ei hystyr yn cael ei ehangu i gynnwys syniadau am ‘oes’ a ‘ffordd o fyw’, ‘cenhedlaeth’ ac ‘oedran;’ er ei fod yn tueddu i gael ei gyfieithu fel ‘oedran’ yn yr ystyr ‘oedran’, 'am byth', 'diamser' neu 'am dragwyddoldeb'; neu fel arall fel ‘byd’ yn yr ystyr ‘popeth sy’n ganfyddadwy i ni mewn aeon arbennig’ (megis rhychwant hanes dyn). Plato (c.350CC) defnyddio '[x]aion[/x]‘ i ddynodi ‘byd tragwyddol syniadau,’ ac Aristotlys (c.330CC) fel bywyd ‘anfarwol a dwyfol’ y Nefoedd. Felly dechreuodd y gair gaffael arlliwiau newydd o ystyr athronyddol a diwinyddol; er nad yn gyffredinol o bell ffordd.

Y cwestiwn sy’n peri pryder inni yma yw sut y dylai’r newidiadau semantig graddol hyn effeithio ar ein dealltwriaeth o destunau’r Testament Newydd.

Os byddwn yn archwilio’r defnydd o ‘[x]aion[/x]' yn y Testament Newydd, rydym yn canfod ei fod yn digwydd 128 amseroedd. Yn 60 o'r rhai hyn fe'i defnyddir mewn mynegiad o'r ffurf, ‘i mewn i’r aeon(s),’ neu weithiau, ‘i mewn i aeons yr aeons.’ Ymddengys mai ystyr llafar yr ymadrodd hwn yw ‘am byth,’ neu ‘cyhyd â’r byd fel y gwyddom ni yn para:’ ond mae’n amlwg bod y ffurfiau lluosog fel arfer wedi’u cadw ar gyfer ‘am byth’ Duw ei hun. (E.e. Yn [x]Mt. 6:13[/x], Mae Iesu yn cloi gweddi’r Arglwydd gyda, ‘… eiddot ti yw’r deyrnas a’r gallu a’r gogoniant i’r aeon;’ tra bod Paul fel arfer yn diweddu trwy fendithio Duw ‘i mewn i aeonau’.) Yn 6 o'r uchod 60 achosion mae’r mynegiant yn cael ei baru â negatif emphatic i roi ystyr ‘byth.’ o’r gweddill 68 achosion, mae archwiliad byr o’r cyd-destunau yn dangos nad yw cyfieithiad o ‘byd’ neu ‘oedran’ yn gwneud fawr o wahaniaeth i’r ystyr cyffredinol.

Ond tystiolaeth bwysig bellach o ystyr bwriadedig ‘[x]aion[/x]‘ gellir ei nodi hefyd o gyfieithiad Groeg Septuagint o’r Hen Destament. Y Torah (y fersiwn enwog o'r 5 llyfrau Moses o ba rai y mae y Septuagint yn cael ei enw) ei gyfieithu tua 250CC, a gweddill yr Hen Destament erbyn 132CC. Y cyfieithiadau hyn oedd yr ‘Ysgrythurau’ sylfaenol a ddefnyddiwyd gan Iesu, y rhan fwyaf o Iddewon sy'n siarad Groeg ac aelodau o'r eglwys fore. Roedd y gwaith wedi'i wneud gan bobl a oedd o reidrwydd yn arbenigwyr yn eu dealltwriaeth o'r testun Hebraeg gwreiddiol a geirfa Roegaidd eu cyfnod; gan roi cyfle delfrydol i groeswirio ystyr ‘[x]aion[/x]‘ fel y’i defnyddir mewn gwirionedd yn yr Ysgrythur.

Yn wir, ‘[x]olam[/x]' yn ymddangos 438 amseroedd mewn 413 penillion o'r Hebraeg OT ac fe'i cyfieithir fel '[x]aion[/x]‘ (neu ei ansoddair, ‘[x]aionios[/x]‘) 543 amseroedd mewn 351 adnodau o'r Septuagint. Rydym eisoes wedi nodi bod ystyr ‘[x]olam[/x]‘ yn yr Hebraeg OT yw, bron yn ddieithriad, ‘cyfnod anghysbell iawn yn y gorffennol neu’r dyfodol’ neu ‘am byth.’ ym mhob man ond 12 penillion ‘[x]olam[/x]‘ yn cael ei gyfieithu’n uniongyrchol fel ‘[x]aion[/x]‘ neu ‘[x]aionios[/x].' O'r gweddill, 7 yn cael eu rendro yn yr ystyr o ‘barhaus/tragwyddol/o’r dechrau’ ac 5 yn ddarlleniadau amrywiol o ystyr ansicr. Adnodau eraill sy’n cynnwys geiriau neu ymadroddion Hebraeg sy’n cael eu rhoi fel ‘[x]aion[/x]‘ neu ‘[x]aionios[/x]' hefyd yn ymddangos i fod ag ystyron tebyg.³

Beth am ‘[x]aionios[/x]?'

Tra yr ydym ar bwnc yr Hen Destament, mae hefyd yn ddadlennol iawn edrych yn agosach ar yr ansoddair ‘[x]aionios[/x]‘ (G166) yn y fersiwn Groeg Septuagint. Os edrychwn yn benodol ar ‘[x]aionios[/x],’ canfyddwn ei fod yn ymddangos 119 amseroedd mewn 113 penillion; a phawb ond 9 o’r rhain mae cyfieithiadau o ‘[x]olam[/x].’ O’r gweddill hwn, 4 yn gyfieithiadau o ‘[x]alam[/x]‘ (yr hyn sy'n cyfateb Caldeaidd i '[x]olam[/x]‘) tra bod y gweddill 5 yn ddarlleniadau amrywiol (y gellir penderfynu gyda sicrwydd rhesymol bod un ohonynt yn golygu ‘tragwyddol’ neu ‘anfarwol’).⁴

Nodasom gynt hynny, lle [x]Marc 9:43-46[/x] yn sôn am dân ‘nad yw’n cael ei ddiffodd,’ ac yn ‘anniffoddadwy,' [x]Matthew 18:8[/x] yn defnyddio '[x]aionios[/x]‘; a gyfieithir fel rheol fel ‘tragwyddol,’ ‘tragwyddol’ neu ‘am byth.’ Ond mae rhai yn dadlau’n gryf y dylid yn lle hynny gael ei ddisgrifio fel ‘[x]aeonian[/x],’ yn yr ystyr o ‘pertaining to’ aeon penodol, yn hytrach na bod â phriodweddau hirdymor neu dragwyddol amhenodol ‘[x]olam[/x].’ Y rheswm pam fod hyn yn bwysig yw hynny, pe gellid dangos mai’r prif feddwl y tu ôl i ddefnyddio’r ansoddair ‘[x]aionios[/x]‘ yw ddim sef ei hyd, yna daw’n bosibl dadlau y gallai cosb ‘aeonaidd’ fod yn gyfnod cymharol fyr a gaiff ei derfynu wedyn, neu hyd yn oed wedi'i wrthdroi.

Yn awr y mae yn wir fod rhai, ond nid y cwbl o bell ffordd, roedd ysgrifenwyr Groegaidd seciwlar wedi dechrau defnyddio ‘[x]aeonian[/x]’ yn yr ystyr mwy arbenigol hwn – fel y gwnaeth rhai diwinyddion Cristnogol hefyd – o tua’r 3edd ganrif OC ymlaen. Ond y mae yr archwiliad uchod o'r Septuagint yn dangos yn bur eglur mai ystyr bwriadedig y ddau[x]aion[/x]' a '[x]aionios[/x]‘ oedd yn ystyr yr Hen Destament o ‘[x]olam[/x]‘ – ‘cyfnod anghysbell iawn yn y gorffennol neu’r dyfodol’ neu ‘am byth.’

Gan fod ysgrifenwyr y Testament Newydd yn defnyddio'r Testamentau Hebraeg a Groeg fel eu hysgrythurau, byddem yn disgwyl iddynt fabwysiadu'r un diffiniadau. Ond i wirio ymhellach dylem edrych ar y Testament Newydd ei hun; lle '[x]aionios[/x]' yn ymddangos 71 amseroedd. Yn 45 o'r rhain (bron i ddwy ran o dair!) fe'i defnyddir yn yr ymadrodd, ‘bywyd tragwyddol.’ Dyma y mynegiant safonol a ddefnyddir i ddisgrifio bywyd di-ddiwedd y rhai sy'n dilyn Iesu! Felly byddai'n anodd meddwl am unrhyw fynegiant llai priodol ar gyfer cyfleu'r syniad o rywbeth na ddisgwylir iddo bara am byth! Ymhellach, mae tri o'r cyfeiriadau hyn yn gwneud cysylltiad dadlennol â'r Hen Destament. [x]Mt 19:6[/x], [x]Mc 10:17[/x] & [x]Lc 10:30[/x] mae pob un yn dyfynnu cwestiwn y rheolwr ifanc cyfoethog, “Beth a wnaf i etifeddu bywyd tragwyddol?” Ond o ba le y daw yr ymadrodd hwn? Mae ei ddefnydd Beiblaidd cyntaf yn [x]Dan 12:2[/x]; lie y mae y Septuagint yn ei roddi yn union fel yn y Testament Newydd wrth gyfieithu yr Hebraeg, ‘[x]olam chay[/x].'

O'r gweddill 26 achosion, arall 18 hefyd yn ddi-os yn gwneud synnwyr gorau pan gaiff ei ddeall fel ystyr ‘tragwyddol’ neu ‘am byth.’ Mae’r rhain yn cynnwys y mynegiant, ‘[x]pro chronon aionion[/x];' (‘cyn i’r byd ddechrau’ – yn llythrennol, 'cyn amser aeonaidd'), mewn [x]Rhuf 16:25[/x], [x]2Tim 1:9[/x] & [x]Tit 1:2[/x], ac '[x]pneumatos aioniou[/x]‘ ('Ysbryd tragwyddol') mewn [x]Heb 9:14[/x].

Un cyfeiriad ([x]Philemon 1:15-16[/x]) gellid ei ddehongli yn y naill ystyr a'r llall: ‘Oherwydd efallai iddo gael ei wahanu oddi wrthych am ychydig, y byddech yn ei gael am byth, mwyach fel caethwas, ond yn fwy na chaethwas, brawd annwyl.’ Efallai fod Paul ond yn meddwl cael y caethwas hwn yn ôl yn frawd yn y bywyd hwn: ond, o ystyried y cyd-destun, y mae yn fwy tebygol ei fod yn meddwl o ran y bywyd tragywyddol y maent yn awr yn ei ranu.

Mae hyn yn unig yn gadael 7 ymadroddion eraill lle defnyddir y gair hwn: 'tân' tragwyddol (3 amseroedd), ‘cosb,’ ‘damnedigaeth,’ ‘dinistr,’ a ‘barn.’

Fe wnaethom nodi gynt hynny [x]Mat 18:6-9[/x] yn fersiwn cryno o [x]Marc 9:43-48[/x]. Ond yr hyn a eilw Matthew yn ‘dragwyddol (G166) tanio', [x]Marc 9:42-48[/x] yn cael ei ddisgrifio fel tân sy’n ‘unquenchable (G762)’ ac ‘heb ei ddiffodd (G4570).’ Felly mae’n amlwg bod y ddau awdur yn cytuno bod Iesu’n disgrifio’r hyn na ellir ei ddiffodd, nodweddion tragwyddol y tân hwn.

Yn olaf, edrych ar ddameg Iesu am y defaid a’r geifr; gan nodi penillion yn arbennig 41 ac 46:

Yna bydd yn dweud wrth y rhai ar ei aswy, ‘Ewch oddi wrthyf, ti sy'n felltigedig, i mewn i'r tragwyddol (G166) tân (G4442) a baratowyd i'r diafol a'i angylion. … Bydd y rhain yn mynd i mewn i dragwyddol (G166) cosb (G2851)*, ond y cyfiawn i dragywyddol (G166) bywyd (G2222). ([x]Mat 25:41[/x],[x]46[/x])

Yma cawn yr ymadrodd ‘cosb dragwyddol.’ hyd yn oed yng nghyd-destun adn.46 yn unig, yr honiad bod hyn yn disgrifio cosb dros dro tra bod yr un gair yn cael ei ddefnyddio yn yr un frawddeg i ddisgrifio gwobr dragwyddol y cyfiawn, ymddangos yn bendant amheus. Ond beth oedd y gosb a roddwyd iddynt? Tân tragwyddol (v. 41). Mae’n ddigon anodd honni mai cyflwr dros dro yw ‘cosb dragwyddol’ o’i hystyried yng nghyd-destun uniongyrchol v.46: ond pan ystyriwn y ffaith fod yr un ymadrodd hwn, defnyddir ‘tân tragwyddol’ gan yr un awdur yn [x]Mt 18:6-9[/x], lle mae’n cyfateb i’r tân sy’n ‘anniffoddadwy’ ac ‘heb ei ddiffodd’ yn [x]Mc 9:42-48[/x], daw'r ddadl hon yn hynod o anodd i'w chynnal.

Felly mae gan gynigwyr y farn mai cyfyngedig yw hyd ‘cosb dragwyddol’ broblem ieithyddol amlwg. Wrth geisio gwrthweithio hyn maent yn defnyddio yn gyffredinol 2 dadleuon. Ar y naill law, maent yn awgrymu nad y gair Groeg cywir am ‘tragwyddol’ yw ‘[x]aionios[/x]‘: ond '[x]aidios[/x].’ Ar y llaw arall, maen nhw'n ceisio honni bod '[x]kolasis[/x]‘ (G2851) mewn [x]Mat 25:46[/x] mewn gwirionedd yn golygu cywirol cosb; ac, os felly, rhaid iddo fod dros dro.

Mae’n gyffredin iawn gweld cynigwyr o’r farn bod ‘[x]aionios[/x]nid yw ‘yn golygu ymgais ‘tragwyddol’ i gyfiawnhau eu honiad drwy ddadlau mai’r gair Groeg cywir am ‘tragwyddol’ fyddai ‘[x]aidios[/x]‘ (G126). Ond yn ymarferol mae'r ddau air bron yn gyfystyr ac yn aml yn cael eu cyfnewid, yn dibynnu ar ddewis personol awdur penodol. Mae'r gair hwn '[x]aidios[/x]‘ hefyd yn cael ei ddefnyddio yn yr YG – er mai dim ond ddwywaith. Yn [x]Rhuf 1:20[/x], mae cyfieithiad o ‘tragwyddol’ yn gwneud synnwyr amlwg. Ond yn [x]Jwdas 1:6[/x] mae'n cyfeirio at gadwyni sydd, er ei fod yn amlwg wedi'i fwriadu i fod yn annistrywiol, dim ond am gyfnod penodol y bwriedir eu defnyddio (hyd ddydd y farn). Mae defnydd o’r fath yn gwrth-ddweud yn uniongyrchol yr honiad bod ‘[x]aidios[/x],’ yn hytrach na ‘[x]aionios[/x],’ yw’r gair cywir am ‘tragwyddol’.

Ydy '[x]kolasis[/x]‘ Cywir?

Dadleuir hefyd fod ‘[x]kolasis[/x]‘ (G2851) yn dod o'r ferf '[x]koladzo[/x]‘ (G2849), sy'n golygu 'cwtogi'; a chyfeiriodd yn wreiddiol at docio coed. Mae'n cael ei nodi yn aml fod, yn y 4edd ganrif CC, Gwahaniaethodd Aristotle rhwng ‘[x]kolasis[/x]‘fel cosb’ a achoswyd er budd y dioddefwr:’ a ‘[x]timoria[/x],’ sydd ‘er budd yr hwn sy’n ei achosi, er mwyn iddo gael boddlonrwydd.’ Ond a oes y fath wahaniaeth yn y Koine Groeg o gyfnod y Testament Newydd?

Yn gyntaf oll, rydym newydd weld bod y ‘tragwyddol gosb’ yr anfonir y geifr i mewn [x]Mt 25:46[/x] yn ddim llai na ‘thân tragwyddol’ [x]Mt 25:41[/x]. Mae hyn yn awgrymu'n gryf canlyniad nad yw'n gywiro. Er mwyn goresgyn y goblygiad hwn byddai angen tystiolaeth gref iawn arnom fod ‘[x]kolasis[/x]‘ yn cael ei ddeall fel arfer i olygu cosb gywirol. Ond yr unig le arall lle mae ‘[x]kolasis[/x]‘ yn ymddangos yn yr YG is in [x]1JN 4:18[/x]; ac y mae hyny yn alluog i'w ddehongli yn y naill ystyr a'r llall. Fodd bynnag, mae dau enghraifft o'r ferf hefyd, ‘[x]koladzo[/x].’ Y cyntaf, [x]Deddfau 4:21[/x], yn amwys hefyd. Ond yr ail, [x]2Pe 2:9[/x], nid yw; oherwydd os byddwn yn darllen ymlaen rydym yn darganfod bod y canlyniad yn y pen draw yn cael ei ragweld, mewn [x]2Pe 2:12[/x], yw y byddai rhai yn cael eu ‘dinistrio’n llwyr.’

Ond ‘[x]kolasis' hefyd i'w gael 7 amseroedd yn y Septuagint. 5 amseroedd yn Eseciel mae'n cyfieithu'r Hebraeg '[x]twll cymysgedd[/x]‘ (H4383 ‘maen tramgwydd’ neu ‘ruin’). 3 o'r rhain, mewn [x]Eze 14:3-8[/x], cael y canlyniad bod y troseddwr yn cael ei ‘dorri i ffwrdd’ o blith ei bobl; mewn [x]Eze 18:30-31[/x] y canlyniad yw marwolaeth. Dim ond mewn [x]Eze 44:12[/x] yn gwneud '[x]twll cymysgedd[/x]‘ cynnwys adferiad rhannol; ond gyda cholli statws yn barhaol. O'r llall 2 digwyddiadau, y rendro Septuagint o [x]Eze 43:10-11[/x] yn darllen, 'byddant yn cymryd eu cosb', defnyddio (‘[x]kolasis[/x]‘) mewn ystyr adferol: ond nid yw hwn yn gyfieithiad o ‘[x]twll cymysgedd[/x]‘. Nid yw'r Hebraeg gwreiddiol yn sôn am gosb o gwbl; yn lle hynny yn dweud, ‘os oes ganddyn nhw gywilydd o’r cyfan maen nhw wedi’i wneud.’ yn olaf, [x]Oherwydd 18:20[/x] yn cynnwys ymadrodd yn defnyddio ‘[x]kolasis[/x]:’ ond gan fod yr ymadrodd hwn yn gwbl absennol o’r testun Hebraeg, ni ellir dirnad dim yn ddiogel ynghylch ei ystyr.

Bydd y rhai sy'n dymuno hyrwyddo un syniad dros un arall yn naturiol yn manteisio ar yr enghreifftiau sy'n gweddu orau i'w hachos: ond, fel y gwelir, mae'r defnydd ysgrythurol yn dibynnu ar y cyd-destun. Yr un modd, yn llenyddiaeth Roegaidd seciwlar y cyfnod hwn ceir hefyd ddigonedd o enghreifftiau anadferol o ‘[x]kolasis[/x].'⁵

O ganlyniad, mae’n gamarweiniol gosod yr ystyr a ffefrir gennych chi eich hun, sef ‘[x]kolasis[/x]‘ er mwyn diystyru’r ystyr Beiblaidd sydd wedi’i ddogfennu’n llawer gwell sef ‘[x]aionios[/x].'

Mae hyn i bob pwrpas yn ein gadael gyda 2 prif resymau dros gwestiynu’r dehongliad ‘am byth’ o ‘[x]aionios[/x]‘wrth ystyried disgrifiadau Iesu o farn Duw:

1. Nid ydym yn hoffi'r goblygiadau.
   (Gweler hefyd ‘Y Frwydr i Ddeall’ ac Atodiad B – Mae'r Buck yn stopio Ble?.)

2. Yn mha ystyr y gellir dywedyd fod dinistr yn dragwyddol?
   (Gweler hefyd Atodiad C – Ydy Marw Am Byth?)

Gweler Atodiadau eraill …

Troednodiadau

1. It has been suggested that ‘[x]olam[/x]’ efallai ei fod yn deillio o'r Hebraeg yn wreiddiol, ‘[x]alam[/x]’ (H5956), sy'n golygu 'gwahanlen o'r golwg.’ Gweler y darluniadau Hebraeg a Septuagint o [x]Ps 90:8[/x], er enghraifft.
2. Gweler yma er enghraifft: Beth Yw Ystyr y Gair ‘Olam’?.
3. The other Greek renderings of ‘[x]olam[/x]’ (gyda niferoedd Strong) yn:

   [x]G1275 Lev 25:32; nac oes 46:14[/x]; ‘bob amser/parhaus’

   [x]G104.1 Deu 33:15; 33:27[/x]; ‘tragwyddol’

   [x]G746 Jos 24:2; Isa 63:16; Isa 63:19;[/x] ‘dechrau’

   Darlleniadau amrywiad yn: [x]1Sa 27:8; Isa 57:11; Isa 64:5; Oherwydd 10:10; Oherwydd 51:57.[/x]

   Verses containing other Hebrew words or expressions that are rendered as ‘[x]aion[/x]’ or ‘[x]aionos[/x]', yn cael eu rhestru isod. Rhif y Cryf o'r gair Hebraeg gwreiddiol (lle hysbys) yn cael ei ddilyn gan y cyfeiriadau adnod; ac yna trwy draethiad Seisnig o'r geiriau Hebraeg a Groeg* cyfatebol, fel y gellir deall yr ystyr a'r defnydd yn gliriach. Cynhwysir geiriau amgylchynol lle bo angen: ond nid o fewn dyfyniadau.

   [x]H314 Is 48:12;[/x] ‘last’ =’ i mewn i’r eon’

   [x]H1973 Is 18:7;[/x] o’u dechreuad ‘ymlaen’ = o’r presennol ‘ac i mewn i amser.’

   [x]H5331 Ps 49:19; Yw 13:20; Yw 33:20; Oherwydd 50:39;[/x] ‘ever’ =’ i mewn i’r eon’ (N.B. [x] Yw 33:20 +[/x] ‘o amser’ yn pwysleisio ystyr amseryddol)

   [x]H5703 Ps 21:6; 22:26; 37:29; 61:8; 89:29; 111:3; 111:10; 112:3; 112:9;[/x] ‘for ever’ =’ i mewn i eon yr eon)'. [x]Yw 9:6[/x] Mae ganddo ddarlleniadau amrywiol; [x]Yw 57:15[/x] =yn byw ‘the eon.’

   [x]H5704+H5703 Ps 83:17; 92:7; 132:14;[/x] ‘am byth’ = ‘i mewn i eon yr eon’. [x]Ps 132:12[/x]=’ i mewn i’r eon.’

   [x]H5704+H1988 1Ch 17:16;[/x] ‘hyd yma’ = ‘at yr eon’

   [x]H5750 Ps 84:4;[/x] ‘bob amser’ =’ i mewn i enau’r eons.’

   [x]H5865 2Ch 33:7;[/x] ‘am byth’ =’ i mewn i’r eon’

   [x]H5956 Ps 90:8;[/x] ‘pethau cudd’ =’eon’ (a dybiwyd gan lawer fel y gwreiddyn o ba un y mae ‘olam’ ac ‘alam’ yn deillio).

   [x]H5957 Ezr 4:15; 4:19; Dan 2:4; 2:20; 2:44; 3:9; 4:3; 4:34; 5:10; 6:6; 6:21; 6:26; 7:14; 7:18; 7:27;[/x] ‘[x]alam[/x]’ (Caldeaidd)='[x]olam[/x]'(Hebraeg)='eon’

   [x]H6924 Ps 55:19; 74:12;[/x] ‘o hen’ = ’cyn yr eon(s).’

   [x]H6965 Pro 19:21;[/x] mae ‘stand/prevail’ = ’yn aros i mewn i’r eon’

   Darlleniadau Amrywiad [x]Est 9:32; Job 10:22; 19:18; 19:23; 21:11; 33:12; 34:17; Ps 25:2; 76:4; 102:28; Pro 6:33; 8:21; Yw 17:2; 19:20; 28:28; Oherwydd 50:39; nac oes 32:27.[/x]

   *Mae cyfieithiadau Groeg o'r ‘Polyglot Beibl Apostolaidd‘ a defnyddio’r sillafiad Americanaidd ‘eon.’

4. Verses containing Hebrew words or expressions other than ‘[x]olam[/x]’ that are rendered as ‘[x]aionos[/x]', yn cael eu rhestru isod.

   [x]H5957 Dan 4:3; 4:34; 7:14; 7:27;[/x] ‘[x]alam[/x]’ (This is the Chaldean equivalent of ‘[x]olam[/x].’

   Darlleniadau Amrywiad [x]Job 10:22; 21:11; 33:12*; 34:17; Ps 76:4.[/x]

   *Fersiwn Septuagint o Job 33:12 yn darllen, ‘… For the one above mortals is ‘[x]aionios[/x].’

5. Am enghreifftiau manwl, gweler y trydydd argraffiad neu argraffiad diweddarach o ‘A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature’ (a elwir yn gyffredin fel ‘BDAG’ neu ‘BADG’, Rhif ISBN. 0226039331 neu 978-0226039336). Cydnabyddir hwn yn gyffredinol fel y geiriadur mwyaf cynhwysfawr a chyfoes o'r iaith Roeg yn y cyfnod hwn. Yn anffodus, mae'n ddrud iawn ac nid yw'n hygyrch ar-lein yn gyffredinol; felly ceisiwch lyfrgell ddiwinyddol. Ffynhonnell ddefnyddiol arall yw yr erthygl hon o Reddit, dan y pennawd, ‘Ar y Gair Kolasis a’i Berthnasau.’ Ond byddwch yn ymwybodol bod ei hawdur yn ysgrifennu o gwbl ieithyddol, seciwlar, safbwynt; ac felly nid yw'n dueddol o geisio dealltwriaeth fwy cyfyngedig o ran amser o Iesu’ geiriau.