Beth yw Aeon?

Wrth ystyried Geirfa Iesu, sylwasom fod y damhegion yn Matthew 13:24-50 relating to ‘the end of the age/world’ could potentially be rendered as ‘end of the aeon.’ Our English word, ‘ aeon,’ was originally a transliteration of the Greek ‘aion‘ (G165) via the Latin; ac yn parhau yn agos iawn ato o ran ystyr. Ond aion‘ is itself a translation of the Hebrew word, ‘olam‘(H5769); ac, although the concepts are very similar we must be wary of reading too much subtlety of meaning back into the original Hebrew term, because all 3 languages have undergone changes of meaning over the years.

• The original meaning of ‘olam‘ was of ‘an unknowably remote period in the past or future’ or ‘in perpetuity.’¹ This is the sense in which it is used throughout the Old Testament; (with the possible exception of a very few texts in the last O.T. books to be written). But in later Rabbinic discussions and liturgy, yn dyddio o ganol neu ddiwedd cyfnod yr Ail Deml (c.300CC neu ddiweddarach), dechreuwyd ei ddefnyddio yn yr ystyr ‘yr oes’ neu ‘fyd’ (megis 'Olam Ha-Ba-Ba-Ba-ba‘ (‘Y Byd i Ddod’) ac 'Adon Olam‘ (‘Meistr y Byd’)).²

• y Saesneg ‘aeon’ ('eon' UDA/Canada) wedi parhau i ganolbwyntio ar ystyr ‘hynod o hir (er yn gyfyngedig yn y pen draw) cyfnod o amser;’ gyda rhai diffiniadau mwy penodol ym meysydd daeareg a seryddiaeth.

• Y Groeg 'aion‘ yn wreiddiol yn golygu ‘bywyd,’ yn yr ystyr o ‘fywiogrwydd’ neu ‘grym bywyd;’ ond oddi wrth Homer (c.700CC) ymlaen, ei hystyr yn cael ei ehangu i gynnwys syniadau am ‘oes’ a ‘ffordd o fyw’, ‘cenhedlaeth’ ac ‘oedran;’ er ei fod yn tueddu i gael ei gyfieithu fel ‘oedran’ yn yr ystyr ‘oedran’, 'am byth', 'diamser' neu 'am dragwyddoldeb'; neu fel arall fel ‘byd’ yn yr ystyr ‘popeth sy’n ganfyddadwy i ni mewn aeon arbennig’ (megis rhychwant hanes dyn). Plato (c.350CC) defnyddio 'aion‘ i ddynodi ‘byd tragwyddol syniadau,’ ac Aristotlys (c.330CC) fel bywyd ‘anfarwol a dwyfol’ y Nefoedd. Felly dechreuodd y gair gaffael arlliwiau newydd o ystyr athronyddol a diwinyddol; er nad yn gyffredinol o bell ffordd.

Y cwestiwn sy’n peri pryder inni yma yw sut y dylai’r newidiadau semantig graddol hyn effeithio ar ein dealltwriaeth o destunau’r Testament Newydd.

Os byddwn yn archwilio’r defnydd o ‘aion' yn y Testament Newydd, rydym yn canfod ei fod yn digwydd 128 amseroedd. Yn 60 o'r rhai hyn fe'i defnyddir mewn mynegiad o'r ffurf, ‘i mewn i’r aeon(s),’ neu weithiau, ‘i mewn i aeons yr aeons.’ Ymddengys mai ystyr llafar yr ymadrodd hwn yw ‘am byth,’ neu ‘cyhyd â’r byd fel y gwyddom ni yn para:’ ond mae’n amlwg bod y ffurfiau lluosog fel arfer wedi’u cadw ar gyfer ‘am byth’ Duw ei hun. (E.e. Yn Mt. 6:13, Mae Iesu yn cloi gweddi’r Arglwydd gyda, ‘… eiddot ti yw’r deyrnas a’r gallu a’r gogoniant i’r aeon;’ tra bod Paul fel arfer yn diweddu trwy fendithio Duw ‘i mewn i aeonau’.) Yn 6 o'r uchod 60 achosion mae’r mynegiant yn cael ei baru â negatif emphatic i roi ystyr ‘byth.’ o’r gweddill 68 achosion, mae archwiliad byr o’r cyd-destunau yn dangos nad yw cyfieithiad o ‘byd’ neu ‘oedran’ yn gwneud fawr o wahaniaeth i’r ystyr cyffredinol.

Ond tystiolaeth bwysig bellach o ystyr bwriadedig ‘aion‘ gellir ei nodi hefyd o gyfieithiad Groeg Septuagint o’r Hen Destament. Y Torah (y fersiwn enwog o'r 5 llyfrau Moses o ba rai y mae y Septuagint yn cael ei enw) ei gyfieithu tua 250CC, a gweddill yr Hen Destament erbyn 132CC. Y cyfieithiadau hyn oedd yr ‘Ysgrythurau’ sylfaenol a ddefnyddiwyd gan Iesu, y rhan fwyaf o Iddewon sy'n siarad Groeg ac aelodau o'r eglwys fore. The work had been undertaken by people who were necessarily expert in their understanding of both the original Hebrew text and the Greek vocabulary of their time; thus giving an ideal opportunity to cross-check the meaning of ‘aion‘ fel y’i defnyddir mewn gwirionedd yn yr Ysgrythur.

Yn wir, ‘olam' yn ymddangos 438 amseroedd mewn 413 penillion o'r Hebraeg OT ac fe'i cyfieithir fel 'aion‘ (neu ei ansoddair, ‘aionios‘) 543 amseroedd mewn 351 adnodau o'r Septuagint. Rydym eisoes wedi nodi bod ystyr ‘olam‘ yn yr Hebraeg OT yw, bron yn ddieithriad, ‘a very remote period in the past or future’ or ‘in perpetuity.’ In all but 12 penillion ‘olam‘ yn cael ei gyfieithu’n uniongyrchol fel ‘aion‘ neu ‘aionios.' O'r gweddill, 7 are rendered in the sense of ‘continual/everlasting/from the beginning’ and 5 yn ddarlleniadau amrywiol o ystyr ansicr. Other verses containing Hebrew words or expressions which are rendered as ‘aion‘ neu ‘aionios' hefyd yn ymddangos i fod ag ystyron tebyg.³

Beth am ‘aionios?'

Tra yr ydym ar bwnc yr Hen Destament, mae hefyd yn ddadlennol iawn edrych yn agosach ar yr ansoddair ‘aionios‘ (G166) yn y fersiwn Groeg Septuagint. Os edrychwn yn benodol ar ‘aionios,’ canfyddwn ei fod yn ymddangos 119 amseroedd mewn 113 penillion; a phawb ond 9 o’r rhain mae cyfieithiadau o ‘olam.’ O’r gweddill hwn, 4 yn gyfieithiadau o ‘alam‘ (yr hyn sy'n cyfateb Caldeaidd i 'olam‘) tra bod y gweddill 5 yn ddarlleniadau amrywiol (y gellir penderfynu gyda sicrwydd rhesymol bod un ohonynt yn golygu ‘tragwyddol’ neu ‘anfarwol’).⁴

Nodasom gynt hynny, lle Mark 9:43-46 yn sôn am dân ‘nad yw’n cael ei ddiffodd,’ ac yn ‘anniffoddadwy,' Matthew 18:8 yn defnyddio 'aionios‘; a gyfieithir fel rheol fel ‘tragwyddol,’ ‘tragwyddol’ neu ‘am byth.’ Ond mae rhai yn dadlau’n gryf y dylid yn lle hynny gael ei ddisgrifio fel ‘aeonian,’ yn yr ystyr o ‘pertaining to’ aeon penodol, yn hytrach na bod â phriodweddau hirdymor neu dragwyddol amhenodol ‘olam.’ Y rheswm pam fod hyn yn bwysig yw hynny, pe gellid dangos mai’r prif feddwl y tu ôl i ddefnyddio’r ansoddair ‘aionios‘ yw ddim sef ei hyd, yna daw’n bosibl dadlau y gallai cosb ‘aeonaidd’ fod yn gyfnod cymharol fyr a gaiff ei derfynu wedyn, neu hyd yn oed wedi'i wrthdroi.

Yn awr y mae yn wir fod rhai, ond nid y cwbl o bell ffordd, roedd ysgrifenwyr Groegaidd seciwlar wedi dechrau defnyddio ‘aeonian’ yn yr ystyr mwy arbenigol hwn – fel y gwnaeth rhai diwinyddion Cristnogol hefyd – o tua’r 3edd ganrif OC ymlaen. Ond y mae yr archwiliad uchod o'r Septuagint yn dangos yn bur eglur mai ystyr bwriadedig y ddauaion' a 'aionios‘ oedd yn ystyr yr Hen Destament o ‘olam‘ – ‘cyfnod anghysbell iawn yn y gorffennol neu’r dyfodol’ neu ‘am byth.’

Gan fod ysgrifenwyr y Testament Newydd yn defnyddio'r Testamentau Hebraeg a Groeg fel eu hysgrythurau, byddem yn disgwyl iddynt fabwysiadu'r un diffiniadau. Ond i wirio ymhellach dylem edrych ar y Testament Newydd ei hun; lle 'aionios' yn ymddangos 71 amseroedd. Yn 45 o'r rhain (bron i ddwy ran o dair!) fe'i defnyddir yn yr ymadrodd, ‘bywyd tragwyddol.’ Dyma y mynegiant safonol a ddefnyddir i ddisgrifio bywyd di-ddiwedd y rhai sy'n dilyn Iesu! So it would be difficult to think of any expression less appropriate for conveying the idea of something that was not expected to last forever! Ymhellach, three of these references make an illuminating link to the Old Testament. Mt 19:6, Mk 10:17 & Lk 10:30 all cite the question of the rich young ruler, “What shall I do to inherit eternal life?” But where does this expression come from? Its first Biblical use is in Dan 12:2; where the Septuagint renders it exactly as in the New Testament when translating the Hebrew, ‘olam chay.'

Of the remaining 26 achosion, another 18 also undoubtedly make best sense when understood as meaning ‘eternal’ or ‘forever.’ These include the expression, ‘pro chronon aionion;' (‘before the world began’ – literally, ‘before aeonian time’), mewn Rom 16:25, 2Tim 1:9 & Tit 1:2, ac 'pneumatos aioniou‘ (‘the eternal Spirit’) mewn Heb 9:14.

One reference (Philemon 1:15-16) might be interpreted in either sense: ‘For perhaps he was therefore separated from you for a while, that you would have him forever, no longer as a slave, but more than a slave, a beloved brother.’ Paul might have been thinking only of having this slave back as a brother in this life: ond, given the context, it is more probable that he is thinking in terms of the eternal life that they now share.

This just leaves 7 other expressions where this word is used: eternal ‘fire’ (3 amseroedd), ‘punishment,’ ‘damnation,’ ‘destruction,’ and ‘judgment.’

We pointed out gynt hynny Mat 18:6-9 is an abbreviated version of Mark 9:43-48. But what Matthew calls ‘eternal (G166) tanio', Mark 9:42-48 describes as fire that is ‘unquenchable (G762)’ and ‘not extinguished (G4570).’ Thus it is clear that both writers agree that Jesus was describing the unquenchable, eternal characteristics of this fire.

Yn olaf, look at Jesus’ parable of the sheep and the goats; noting particularly verses 41 ac 46:

Yna bydd yn dweud wrth y rhai ar ei aswy, ‘Ewch oddi wrthyf, ti sy'n felltigedig, into the eternal (G166) tân (G4442) prepared for the devil and his angels. … These will go away into eternal (G166) cosb (G2851)*, but the righteous into eternal (G166) bywyd (G2222). (Mat 25:41,46)

Here we have the expression ‘eternal punishment.’ Even in the context of v.46 alone, the claim that this is describing a temporary punishment whilst the same word is used in the same sentence to describe the everlasting reward of the righteous, seems decidedly questionable. But what was the punishment to which they were assigned? Eternal fire (v. 41). It is difficult enough to claim that ‘eternal punishment’ is a temporary state when considered in the immediate context of v.46: but when we consider the fact that this same expression, ‘eternal fire’ is used by the same author in Mt 18:6-9, where it equates to the fire that is ‘unquenchable’ and ‘not extinguished’ in Mk 9:42-48, this argument becomes extremely difficult to sustain.

So proponents of the view that ‘eternal punishment’ is really of limited duration have an obvious linguistic problem. In seeking to counter this they generally utilize 2 arguments. Ar y naill law, they suggest that the correct Greek word for ‘eternal’ is not ‘aionios‘: but ‘aidios.’ On the other hand, they try to claim that ‘kolasis‘ (G2851) mewn Mat 25:46 actually means corrective cosb; ac, if so, rhaid iddo fod dros dro.

Mae’n gyffredin iawn gweld cynigwyr o’r farn bod ‘aioniosnid yw ‘yn golygu ymgais ‘tragwyddol’ i gyfiawnhau eu honiad drwy ddadlau mai’r gair Groeg cywir am ‘tragwyddol’ fyddai ‘aidios‘ (G126). Ond yn ymarferol mae'r ddau air bron yn gyfystyr ac yn aml yn cael eu cyfnewid, yn dibynnu ar ddewis personol awdur penodol. Mae'r gair hwn 'aidios‘ hefyd yn cael ei ddefnyddio yn yr YG – er mai dim ond ddwywaith. Yn Rom 1:20, mae cyfieithiad o ‘tragwyddol’ yn gwneud synnwyr amlwg. Ond yn Jude 1:6 mae'n cyfeirio at gadwyni sydd, er ei fod yn amlwg wedi'i fwriadu i fod yn annistrywiol, dim ond am gyfnod penodol y bwriedir eu defnyddio (hyd ddydd y farn). Mae defnydd o’r fath yn gwrth-ddweud yn uniongyrchol yr honiad bod ‘aidios,’ yn hytrach na ‘aionios,’ yw’r gair cywir am ‘tragwyddol’.

Ydy 'kolasis‘ Cywir?

Dadleuir hefyd fod ‘kolasis‘ (G2851) yn dod o'r ferf 'koladzo‘ (G2849), sy'n golygu 'cwtogi'; a chyfeiriodd yn wreiddiol at docio coed. Mae'n cael ei nodi yn aml fod, yn y 4edd ganrif CC, Gwahaniaethodd Aristotle rhwng ‘kolasis‘fel cosb’ a achoswyd er budd y dioddefwr:’ a ‘timoria,’ sydd ‘er budd yr hwn sy’n ei achosi, er mwyn iddo gael boddlonrwydd.’ Ond a oes y fath wahaniaeth yn y Koine Groeg o gyfnod y Testament Newydd?

Yn gyntaf oll, rydym newydd weld bod y ‘tragwyddol gosb’ yr anfonir y geifr i mewn Mt 25:46 yn ddim llai na ‘thân tragwyddol’ Mt 25:41. Mae hyn yn awgrymu'n gryf canlyniad nad yw'n gywiro. Er mwyn goresgyn y goblygiad hwn byddai angen tystiolaeth gref iawn arnom fod ‘kolasis‘ yn cael ei ddeall fel arfer i olygu cosb gywirol. Ond yr unig le arall lle mae ‘kolasis‘ yn ymddangos yn yr YG is in 1Jn 4:18; ac y mae hyny yn alluog i'w ddehongli yn y naill ystyr a'r llall. Fodd bynnag, mae dau enghraifft o'r ferf hefyd, ‘koladzo.’ Y cyntaf, Acts 4:21, yn amwys hefyd. Ond yr ail, 2Pe 2:9, nid yw; oherwydd os byddwn yn darllen ymlaen rydym yn darganfod bod y canlyniad yn y pen draw yn cael ei ragweld, mewn 2Pe 2:12, yw y byddai rhai yn cael eu ‘dinistrio’n llwyr.’

Ond ‘kolasis' hefyd i'w gael 7 amseroedd yn y Septuagint. 5 amseroedd yn Eseciel mae'n cyfieithu'r Hebraeg 'twll cymysgedd‘ (H4383 ‘maen tramgwydd’ neu ‘ruin’). 3 o'r rhain, mewn Eze 14:3-8, cael y canlyniad bod y troseddwr yn cael ei ‘dorri i ffwrdd’ o blith ei bobl; mewn Eze 18:30-31 y canlyniad yw marwolaeth. Dim ond mewn Eze 44:12 yn gwneud 'mikshole‘ cynnwys adferiad rhannol; ond gyda cholli statws yn barhaol. O'r llall 2 digwyddiadau, y rendro Septuagint o Eze 43:10-11 yn darllen, 'byddant yn cymryd eu cosb', defnyddio (‘kolasis‘) mewn ystyr adferol: ond nid yw hwn yn gyfieithiad o ‘mikshole‘. Nid yw'r Hebraeg gwreiddiol yn sôn am gosb o gwbl; yn lle hynny yn dweud, ‘if they are ashamed of all they have done.’ Finally, Jer 18:20 yn cynnwys ymadrodd yn defnyddio ‘kolasis:’ but as this phrase is completely absent from the Hebrew text, ni ellir dirnad dim yn ddiogel ynghylch ei ystyr.

Those wishing to promote one idea over another will naturally seize on the examples that best suit their case: ond, fel y gwelir, mae'r defnydd ysgrythurol yn dibynnu ar y cyd-destun. Yr un modd, in secular Greek literature of this period there are also plenty of non-restorative examples of ‘kolasis.'⁵

O ganlyniad, it is misleading to impose one’s own preferred meaning of ‘kolasis‘ in order to override the far better-documented Biblical meaning of ‘aionios.'

Mae hyn i bob pwrpas yn ein gadael gyda 2 main reasons for questioning the ‘forever’ interpretation of ‘aionios‘ when considering Jesus’ descriptions of God’s judgment:

1. Nid ydym yn hoffi'r goblygiadau.
   (Gweler hefyd ‘Y Frwydr i Ddeall’ ac Atodiad B – Mae'r Buck yn stopio Ble?.)

2. Yn mha ystyr y gellir dywedyd fod dinistr yn dragwyddol?
   (Gweler hefyd Atodiad C – Ydy Marw Am Byth?)

See other Appendices …

Troednodiadau

1. Mae wedi cael ei awgrymu bod ‘olam‘ efallai ei fod yn deillio o'r Hebraeg yn wreiddiol, ‘alam‘ (H5956), sy'n golygu 'gwahanlen o'r golwg.’ Gweler y darluniadau Hebraeg a Septuagint o Ps 90:8, er enghraifft.
2. Gweler yma er enghraifft: Beth Yw Ystyr y Gair ‘Olam’?.
3. Mae'r renderings Groeg eraill o ‘olam‘ (gyda niferoedd Strong) yn:

   G1275 Lev 25:32; Ez 46:14; ‘bob amser/parhaus’

   G104.1 Deu 33:15; 33:27; ‘tragwyddol’

   G746 Jos 24:2; Isa 63:16; Isa 63:19; ‘dechrau’

   Darlleniadau amrywiad yn: 1Sa 27:8; Isa 57:11; Isa 64:5; Jer 10:10; Jer 51:57.

   Adnodau yn cynnwys geiriau neu ymadroddion Hebraeg eraill a ddosberthir fel ‘aion‘ neu ‘aionos‘, yn cael eu rhestru isod. Rhif y Cryf o'r gair Hebraeg gwreiddiol (lle hysbys) yn cael ei ddilyn gan y cyfeiriadau adnod; ac yna trwy draethiad Seisnig o'r geiriau Hebraeg a Groeg* cyfatebol, fel y gellir deall yr ystyr a'r defnydd yn gliriach. Cynhwysir geiriau amgylchynol lle bo angen: ond nid o fewn dyfyniadau.

   H314 Is 48:12; ‘last’ =’ i mewn i’r eon’

   H1973 Is 18:7; o’u dechreuad ‘ymlaen’ = o’r presennol ‘ac i mewn i amser.’

   H5331 Ps 49:19; Is 13:20; Is 33:20; Jer 50:39; ‘ever’ =’ i mewn i’r eon’ (N.B. Is 33:20 + ‘o amser’ yn pwysleisio ystyr amseryddol)

   H5703 Ps 21:6; 22:26; 37:29; 61:8; 89:29; 111:3; 111:10; 112:3; 112:9; ‘for ever’ =’ i mewn i eon yr eon)'. Is 9:6 Mae ganddo ddarlleniadau amrywiol; Is 57:15 =yn byw ‘the eon.’

   H5704+H5703 Ps 83:17; 92:7; 132:14; ‘am byth’ = ‘i mewn i eon yr eon’. Ps 132:12=’ i mewn i’r eon.’

   H5704+H1988 1Ch 17:16; ‘hyd yma’ = ‘at yr eon’

   H5750 Ps 84:4; ‘bob amser’ =’ i mewn i enau’r eons.’

   H5865 2Ch 33:7; ‘am byth’ =’ i mewn i’r eon’

   H5956 Ps 90:8; ‘pethau cudd’ =’eon’ (a dybiwyd gan lawer fel y gwreiddyn o ba un y mae ‘olam’ ac ‘alam’ yn deillio).

   H5957 Ezr 4:15; 4:19; Dan 2:4; 2:20; 2:44; 3:9; 4:3; 4:34; 5:10; 6:6; 6:21; 6:26; 7:14; 7:18; 7:27; ‘alam‘ (Caldeaidd)=’olam‘(Hebraeg)='eon’

   H6924 Ps 55:19; 74:12; ‘o hen’ = ’cyn yr eon(s).’

   H6965 Pro 19:21; mae ‘stand/prevail’ = ’yn aros i mewn i’r eon’

   Darlleniadau Amrywiad Est 9:32; Job 10:22; 19:18; 19:23; 21:11; 33:12; 34:17; Ps 25:2; 76:4; 102:28; Pro 6:33; 8:21; Is 17:2; 19:20; 28:28; Jer 50:39; Ez 32:27.

   *Mae cyfieithiadau Groeg o'r ‘Polyglot Beibl Apostolaidd‘ a defnyddio’r sillafiad Americanaidd ‘eon.’

4. Adnodau yn cynnwys geiriau neu ymadroddion Hebraeg heblaw ‘olam‘ sy'n cael eu rendro fel ‘aionos‘, yn cael eu rhestru isod.

   H5957 Dan 4:3; 4:34; 7:14; 7:27; ‘alam‘ (Dyma'r hyn sy'n cyfateb i Caldeaidd ‘olam.’

   Darlleniadau Amrywiad Job 10:22; 21:11; 33:12*; 34:17; Ps 76:4.

   *Fersiwn Septuagint o Job 33:12 yn darllen, ‘ … Canys yr un uchod meidrolion yw ‘aionios.’

5. Am enghreifftiau manwl, see the third or later edition of ‘A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature’ (a elwir yn gyffredin fel ‘BDAG’ neu ‘BADG’, Rhif ISBN. 0226039331 neu 978-0226039336). This is generally recognized as the most comprehensive and up-to-date lexicon of the Greek language of this period. Yn anffodus, it is very expensive and not generally accessible online; felly ceisiwch lyfrgell ddiwinyddol. Ffynhonnell ddefnyddiol arall yw yr erthygl hon o Reddit, dan y pennawd, ‘Ar y Gair Kolasis a’i Berthnasau.’ Ond byddwch yn ymwybodol bod ei hawdur yn ysgrifennu o gwbl ieithyddol, seciwlar, safbwynt; ac felly nid yw'n dueddol o geisio dealltwriaeth fwy cyfyngedig o ran amser o Iesu’ geiriau.