[pm_teideal]

Ar Sheiceáil Scríbhneoirí na Soiscéal a gcuid Foinsí?

Más bailiúcháin Íosa níos luaithe’ nathanna cainte a bheith ann níl aon chúis nár cheart d’údair an tsoiscéil iad a lua, ar choinníoll go raibh siad sásta lena gcruinneas.

Cé nach raibh Lúcás, chomh fada agus is eol dúinn, finné súl ar Íosa’ ministreacht nó aiséirí, is é an imní a léirigh sé ná cuntas ordúil cruinn a sholáthar. Lasca ó ‘siad’ go ‘muid’ i gcaibidlí Achtanna 16, 20, 21, 27 agus 28 thaispeáint go raibh sé in éineacht le Pól ar roinnt aistir, lena n-áirítear amanna in Iarúsailéim, Róimh agus ag teach Philip an Soiscéalaí. Mar sin bhí neart deiseanna aige a chuid foinsí a sheiceáil go pearsanta, mar a mhaíonn sé a rinne. Mar a tugadh faoi deara áit eile, tá sé an-ard i measc na staraithe inniu maidir le cruinneas agus sonraí a chuid scríbhinní.

Bhí Marcas nia le Barnabus (Colosaigh 4:10), duine mór le rá sa luath-eaglais. Bhí teach a mháthar in Iarúsailéim ina ionad cruinnithe don eaglais arbh eol go raibh Peadar i láthair (Gníomhartha 12:2). An aithreacha luath-eaglaise abair linn gur fheidhmigh sé mar ateangaire Pheadair. Dá bharr sin, tá a fhios againn go raibh rochtain mhaith aige ar chuntais phearsanta Íosa’ saol agus teagasc. Is féidir fiú go raibh sé é féin i láthair ag Íosa’ feall (níl an tagairt don leantóir óg Íosa a theith nocht le feiceáil ach i Marcas 14:51-2).

Matha, ar a dtugtar freisin Levi, duine den dáréag aspal a bhí ann, agus bheadh ​​​​a fhios mar sin óna thaithí féin an raibh a fhoinsí iontaofa nó nach raibh.

Seán, mar a luadh cheana, duine den dáréag agus ní cosúil gur bhain sé úsáid as foinse ar bith seachas a chuimhní cinn féin.

Fianaise ar eolas pearsanta

An bhunteanga

Bhí Íosa ag ministreacht beagnach go heisiach dá chomhdhaoine féin, agus dá bhrí sin bheadh ​​​​ag múineadh i dtús Aramaic, a bhí mar theanga áitiúil Iosrael sa 1ú haois. Tá sé luaite go bhfuil an Aithreacha na luath-eaglaise Scríobh Matha ar dtús in Eabhrais nó Aramaic. Ach cé go bhfuil gach téacs a mhaireann bunaithe ar leaganacha Gréagacha, agus scríobhadh na soiscéil eile i nGréigis, aontaíonn scoláirí go nochtann na soiscéil go léir fianaise shoiléir d’fhíoracha cainte Aramaiceacha i go leor de na athfhriotail a chuirtear i leith Íosa.

Go héifeachtach, cuireann an fhianaise ar Aramaic mar bhunús leis an éileamh gur déantús Gréagach níos déanaí a bhí sna Soiscéil. Ní thaispeánann sé ach an oiread gur cóipeáladh roinnt nathanna cainte ó lámhscríbhinní Arabacha níos luaithe, toisc go bhfuil an feiniméan seo inbhraite, ní hamháin sna pasáistí sionoptacha, ach fiú sna scéalta a fhaightear i soiscéal amháin. Mar shampla, úsáid arís agus arís eile ar ‘agus’ i gcuntas Lúcás ar bhreith Íosa (Lk 2) is gnách don Aramaic: ach ní Gréigis. Mar an gcéanna, Tá go leor Aramaisms i gcuntas ardphearsanta Sheáin. Áitíonn sé seo go láidir go raibh a neamhspleáchas féin ag na scríbhneoirí ach an oiread, foinsí dúchais, nó go raibh siad féin ag smaoineamh in Aramaic.

Dearcadh pearsanta

Dá mbeadh a bhfoinsí féin ag scríbhneoirí an tsoiscéil ba cheart dúinn a bheith ag súil le difríochtaí a aimsiú a léiríonn na foinsí pearsanta seo agus na cuimhní cinn ar imeachtaí: agus is é seo go díreach cad a tharlaíonn. Tá difríochtaí agus sleachta iomlána i ngach ceann díobh atá uathúil don údar sin, agus nach féidir cuntas a thabhairt ar a fhágáil ar lár ó na cinn eile ach a rá nach mór gur déantúsaíocht nó foinse phearsanta uathúil é seo..

Níos suimiúla fós, b'fhéidir, na difríochtaí caolchúiseacha uaireanta fiú i sleachta coitianta. Mar shampla, ainneoin a ghiorrachta, Áiríonn soiscéal Mharcais breathnuithe ar Íosa’ frithghníomhartha pearsanta nach bhfuil le fáil i gcuntais chomhthreomhara Mhatha agus Lúcás, (e.g. 1:41, 3:5, 9:23-5, et al.). Mura raibh i gceist le Mark ach cóipeáil ó fhoinsí eile, nó go raibh cóipeáil déanta ag daoine eile uaidh, ní furasta na sonraí beaga seo a mhíniú: ach is furasta iad a thuiscint i gcomhthéacs fhianaise phearsanta Pheadair ar a bhfuil sé tuairiscithe gur bhunaigh Marcas a shoiscéal.

Cultúr Caillte.

Ní hionann an Phalaistín in aimsir Íosa agus cultúr na cruinne Graeco-Rómhánach máguaird. Ach 40 blianta tar éis Íosa’ bás, Scriosadh Teampall Iarúsailéim. Laistigh de 100 blianta, D'athainmnigh Hadrian an chathair Aelia Capitolina, thóg teampall go Iúpatar ar an suíomh teampall ársa agus d'eisigh foraithne, circumcision a thoirmeasc ar phian an bháis, a spreag éirí amach ag Simon Bar Kochba, Meisias féin-fhógair, in AD 132. Cuireadh ar neamhní é; 50 seasaimh daingne agus 985 scriosta sráidbhailte. Mar sin, freisin, Iarúsailéim a bhí ann; nuair a atógadh, ar scála níos lú mar gharastún Rómhánach, bhí cosc ​​ar na Giúdaigh go léir. Géarleanúint Bar Kochba ar Chríostaithe, a dhiúltaigh rally ar a chúis, marcáilte freisin an deighilt deiridh idir an Giúdachas agus an Chríostaíocht.

Fós féin, mar a pléadh cheana, ceann de na príomhfhachtóirí a chuir drochmheas ar na léirmheastóirí is airde’ teoiricí maidir le bunús na soiscéal bhí an ‘Ghiúdachas iomlán’’ de na cuntais, agus an saibhreas sonraí stairiúla atá iontu – ag cur síos cruinn ar chúlra cultúrtha nach raibh ar eolas ag an gcultúr Graeco-Rómhánach ina raibh an Chríostaíocht fréamhaithe agus ag leibhéal mionsonrach nach raibh ar fáil d’údar níos déanaí.

Sonraí infhíoraithe

Mar shampla, ina shoiscéal Lúcás (3:1) labhraíonn Lisanias mar Thetrarc Abilene le linn aimsir Eoin Baiste, c. 27 Fógra. Is gnách a rá gurb é an t-aon duine den sórt sin a fuair bás i 36 RC: ach inscríbhinn dar dáta idir 14 agus 29 AD agus ag tagairt do ‘Lysanias an Tetrarch’ Fuarthas ó shin in aice leis an Damaisc.

Déanann Lúcás cur síos freisin ar conas, in Íosa’ baile dúchais Nasareth, thug muintir an bhaile loiscthe go himeall an chnoic ar ar tógadh a gcathair é, ar intinn aige é a chaitheamh amach (Lk 4:29). Tá Nazarat suite go díreach mar a chuireann Lúcás síos. Ach ba áit chomh neamhshuntasach é nár luadh ach an oiread i liostaí Josephus de bhailte agus de shráidbhailte Iosrael., nó an Talmud. D'éiligh roinnt scoláirí fiú nach raibh sé ann in Íosa’ lá - go dtí 1962, nuair a thángthas ar a ainm in inscríbhinn den tréimhse ó Caesarea. chomh maith leis sin, an inscríbhinn shuimiúil a tháinig chun solais i Nazarat* le fios go, go luath sa chéad haois, b'fhéidir gur tharraing an sráidbhaile doiléir seo aird duine nach lú ná Claudius Caesar.

In Achtanna 19:24-41, Déanann Lúcás cur síos ar círéib agus ar chruinniú cathartha ar fud an bhaile mhóir (an 'Ecclesia') san amharclann ag Ephesus. Nocht tochailtí seandálaíochta amharclann a d'fhéadfaí a choinneáil 25,000 daoine, agus léiríonn inscríbhinní gurbh é go deimhin an t-ionad oifigiúil le haghaidh ‘Ecclesias.’

Taifeadann Lúcás go leor sonraí freisin, mar theidil bheachta agus ainmneacha oifigeach poiblí nach bhfuil mórán aithne orthu, atá an-chruinn agus nárbh fhéidir iad a scríobh ach ag duine a bhfuil mioneolas aige ar na háiteanna sin ag an am seo a scríobhadh é. Mar shampla, déanann sé cur síos ar rialóir Mhálta, áit ar longbhriseadh iad (Gníomhartha 28:7), mar ‘Príomhfhear an Oileáin’ – teideal neamhghnách, ach deimhníonn inscríbhinní é. Labhraíonn sé ar Gallio mar uachtarán Achaia nuair a bhí Pól i gCorint (Gníomhartha 28:12). Litir ón impire Claudius, le fáil i Delphi, tagairt do 'Lucius Junius Gallio, mo chara proconsal Achaia'. Cad é níos mó, tá sé faighte amach nach raibh aige ach an post seo ar feadh bliana, ó 51-52 Fógra; agus tá na dátaí ag teacht le cuntas Lúcás. Is iomaí uair a thug scoláirí dúshlán do chruinneas na sonraí seo: arís agus arís eile is léir ó fhionnachtana ina dhiaidh sin go raibh Lúcás ceart.

Chomh maith le sonraí iomadúla faoi nósanna agus stíleanna maireachtála na Palaistíne áitiúla, tá míreanna níos mó ann. Úsáidtear é a mhaíomh go raibh na deisceabail go léir, móide Íosa, níorbh fhéidir é a bheith feistithe in aon bhád iascaireachta amháin de chuid na Gailíle: ach i 1986 thángthas ar iarsmaí de bhád Galilean na tréimhse sin: bhí sé thart 8 méadar ar fhad agus os a chionn 2 méadar ar leithead – go héasca mór go leor! Tugann Seán cur síos grafach mar an gcéanna (Jn 5:2-3) de linn snámha in Iarúsailéim, Bethesda, a bhí scriosta ag na Rómhánaigh. Tá tochailtí tar éis a iarsmaí a nochtadh agus, mar a deir Seán, bhí cúig choilíneacht ann; tharla an socrú neamhghnách seo mar gheall ar chríochdheighilt lárnach a roinneadh an linn ina dhá cheann.

Ansin tá na suíomhanna naofa. Mar shampla, i gCafarnáum tá iarsmaí de séipéal Byzantine. Faoi bhun seo bhí iarsmaí struchtúir níos sine fós caomhnaithe go hurramach, de réir dealraimh a tógadh mar theach é sa chéad haois R.Ch. agus a athraíodh ina ionad adhartha poiblí thart ar dheireadh na chéad aoise AD. Dar leis an Egeria (c. 380 Fógra), ‘i gCafarnáum, teach na (prionsa na n-aspal) déanta ina séipéal, agus a bhallaí bunaidh fós ina seasamh.’ Más ceart, is é seo teach mháthair chéile Shíomóin Pheadair, áit ar fhan Íosa i gCafarnáum. Ach fiú mura bhfuil, is cinnte go dtagann a thógáil leis na tuairiscí sna cuntais soiscéil.

Tá tuamaí ag Iarúsailéim freisin, sa 'Lord Wept'’ catacombs, le inscríbhinní ar nós, ‘Íosa, déan trócaire', agus ‘Íosa, cuimhnigh orm san aiséirí’. Ag dul ó idir 35 agus 50 Fógra, léiríonn siad go soiléir go raibh creidimh sa chathair ag an am a thug Lúcás sna hAchtanna. Ceann de na hainmneacha, Shapira, le feiceáil in Achtanna 5:1, agus in aon fhoinse eile den 1ú haois, Críostaí nó neamh-Chríostaí. Ní amháin go bhfuil: ach ar Shliabh na nOllóga, in aice le Bethany, thángthas ar uaigh teaghlaigh ón 1ú haois le roinnt cónraí cloiche, cuid acu marcáilte le crosa agus ainm Íosa. Ina measc bhí triúr ar a raibh an t-ainm Mary, Martha agus Eleasar (leagan de ‘Lazarus’). An bhféadfadh sé seo a bheith mar áit scíthe deiridh an fhir a d'ardaigh Íosa ó mhairbh (c.f. Seán 11:1-2)?

Giúdachas dúchasach

Mar atá luaite cheana, tá fianaise shubstaintiúil ar Aramaisí bunúsacha agus úsáid foirmeacha liteartha Giúdacha i nathanna cainte Íosa agus i gcodanna insinte na soiscéil araon. Baineann Íosa úsáid freisin as stíleanna argóinte Rabbinic, mar shampla ceist a fhreagairt le ceist (e.g. Lk 2:46-9, 20:3-4, 20:41-4, srl.) agus réasúnaíocht tátail atá marcáilte leis an bhfrása, 'Cé mhéad níos mó..’ (e.g. Mt 6:28-30, 7:9-11, Lk 11:13, srl.). Ar go leor uaireanta ina theagasc, Déanann Íosa macallaí nó fiú luann sé nathanna cainte faoi raiméis na nGiúdach. Úsáideann sé foirmeacha cainte Giúdacha go minic freisin, mar shampla hyperbole (áibhéil d’aon ghnó, mar atá i Mt 7:3-5, 19:24, 23:24, Lk 14:26, srl.).

Ansin tá an iliomad tagairtí do nósanna agus dearcthaí Giúdach. Is iomaí tagairt atá ann d’íobairtí reiligiúnda, laethanta féasta, srl. Is iomaí duine a d’fhiafraigh cén fáth a raibh béile Cháisc na nGiúdach lá go luath ag Íosa agus a dheisceabail de réir dealraimh, nuair a bheidh an ‘oifigiúil’ Thosaigh Cháisc na nGiúdach tráthnóna an lae a bhfuair Íosa bás. Ach léiríonn taighde na Galileans, agus roinnt grúpaí eile, níor mheas sé an lá ó luí na gréine go luí na gréine, mar a bhí an cleachtas oifigiúil; ionnas gur thosnuig Cháisc na nGaedheal dóibh an tráthnóna roimhe sin. Ansin tá an iomaíocht agus na comhghuaillíochtaí míshuaimhneasacha idir na Fairisínigh, Sadúisigh, Héróidigh agus údaráis na Róimhe, agus fuath na nGiúdach do na Samáraigh agus a ndíspeagadh ginearálta ar neamh-Ghiúdaigh.

Tagann Íosa féin trasna air mar Giúdach gan náire agus treoraíonn sé a mhinistreacht féin go príomha ar na Giúdaigh; cé go raibh sé murab ionann agus an chuid is mó dá chomhaoisigh go tapa chun fíorchreideamh a aithint agus a mholadh i measc na neamh-Ghiúdaigh. Ach dá mbeadh codanna móra de na soiscéil cruthaithe, nó fiú doctored, de réir foinsí Gréagacha, mar is maith le léirmheastóirí a mholadh, béim láidir Giúdach Íosa’ teagasc, agus na luath-eaglaise (e.g. Mt 10:5-6, mk 7:24-30, Gníomhartha 11:19), thar a bheith deacair a mhíniú.

Soiscéal Eoin fiú, meastar go ginearálta gurbh é an ceann deireanach a scríobhadh, flúirseach go mion cosúil leis. Maíodh ag am amháin go raibh go leor de na téarmaí agus na coincheapa reiligiúnacha atá le feiceáil ina Soiscéal anaithnid ag an am sin agus níor tháinig siad in úsáid ach sa dara haois.. Tá fionnachtain Scrolls na Mara Marbh tar éis an argóint sin a bhréagnú go láidir; óir tá go leor scríbhinní Essene iontu ó aimsir Chríost a úsáideann téarmaíocht an-chosúil. Cínte, mar sin tá sé léirithe go Giúdach go gceapann daoine áirithe anois gurb é an chéad soiscéal a scríobhadh é, ach tugann daoine eile le fios go bhféadfadh sé gur Essene é Íosa fiú!

Ficsean nó neamhfhicsean?

Déanann léirmheastóirí iarracht a dhearbhú gur toradh ar ‘mhaisiú’ iad na soiscéil’ ag na húdair, agus go bhfuil na cuntais Íosa’ Cuireadh teagasc agus míorúiltí in oiriúint de réir mar ba ghá chun freastal ar riachtanais na luath-eaglaise. Ach na sonraí seo go léir agus go leor, léiríonn go leor eile go raibh an-aithne ag scríbhneoirí an tsoiscéil ar chultúr na Palaistíne sa chéad haois luath. Dá mbeadh siad aireagáin níos déanaí, mar ní foláir do na scoláiribh sin ar mian leo iad do chaitheamh amach, Ní bheadh ​​a leithéid de chomhsheasmhacht go mion indéanta.

Ní chuireann éilimh den sórt sin san áireamh freisin dáta luath na soiscéal a nglactar leis go ginearálta anois agus an fhianaise ar son na ionracas na scríbhneoirí soiscéal, a phlé in alt seo a leanas.

Léiríonn litreacha an Tiomna Nua go raibh imní mhór ar cheannairí na luath-eaglaise gan aon éilliú ar theagasc Íosa a chosc.. Mar shampla, maíonn roinnt gur mhór ‘mhaisitheoir’ é Pól; ach léiríonn a litreacha dó a bheith an-chúramach ní a thuairimí féin a mheascadh le teagasc Íosa: ‘Tugaim an t-ordú seo (ní mise, ach an Tiarna): … Leis an gcuid eile deirim seo (mé, ní an Tiarna): …’ (1 Corantaigh 7:10-12). Mar sin dá mbeadh aon éilliú Íosa’ teagasc ag céim chomh luath sin, nuair a bhí na haspail féin fós beo, bheifí ag súil le fianaise shoiléir ar chonspóid mhór. Ní hé seo an cás; de bhrí go labhrann Gníomhartha agus na heipistéil go h-ionraic ar aighnis a bhaineann leis an timpeallghearradh, mar shampla. Mar an gcéanna, scaipeadh scríbhinní heretical agus apocryphal (lena n-áirítear leagan Gnostic de shoiscéal Mharcais) i rith an dara haois chothaigh conspóid, dá dtagraítear i scríbhinní Chonradh na Gaeilge Irenaeus.

Mar sin cad is féidir linn a thabhairt i gcrích le réasún? Bunaithe ar an bhfianaise a léiríodh tá an chuma ar an scéal go raibh scríbhneoirí an tsoiscéil in ann cruinneas a bhfoinsí a dhearbhú nó a dhiúltú, agus go bhfuil na cuntais a thíolactar, ina dtuairim, léiriú fíor iontaofa ar na fíricí a bhaineann le beatha agus ministreacht Íosa.

Ar ais go príomhalt.