Motuhēhē o te Faufaa New.

He maha nga wa e kii ana te hunga whakahe ki te Karaitiana ehara i te mea pono nga tuhinga tapu Karaitiana. Engari ko te tirotiro i nga taunakitanga e waatea ana inaianei ka whakaatu te rereke. Ko nga taunakitanga mo te pono o enei tuhinga he tino nui ake i era atu tuhinga whakahirahira o te tau rite. Ko nga tohenga matua ka whakarapopotohia ki raro nei. Paatohia nga hononga mo etahi atu korero taipitopito.

1. Te take o te tautohetohe.

Mo te maha o nga rautau ko te pono o nga tuhinga o te Kawenata Hou he mea uaua te wero. Engari i te timatanga o te rautau 1900 he roopu kaituhi korero, e mohiotia ana ko nga 'kaiwhakapae teitei', i whakawhiwhia ki te matauranga whanui. I kii ratou i whakarerekehia enei tuhinga i roto i te waa neke atu i te 100 tau. Heoi, Ko nga kitenga hou kua whakahē i tenei ariā. I enei ra, Te farii nei te feia tuatapapa aamu e ua papaihia teie mau papai i te tau o Iesu’ nga akonga tuatahi.

2. He pono ake i era atu tuhinga katoa o tera wa.

I mua i to tatou whakaaro mo te karere i roto i nga tuhinga Karaitiana, me patai ano tatou i tetahi atu patai. Ko enei tuhinga he kape pono o te taketake? E mea pinepine te feia patoi i te Kerisetianoraa e ere teie mau papai i te mea papu. Engari he tino pohehe enei tangata. He nui nga taunakitanga o mua mo te whakautu i tenei patai. Ka taea te whakarite ki nga taunakitanga i whakamahia hei whakapumau i etahi atu tuhinga tawhito. A he aha tenei e whakaatu ana? Mea papu a‘e te mau papai Kerisetiano i te tahi atu mau buka no taua tau ra. Sir Frederick Kenyon (te kaiwhakahaere me te tino kaitiaki pukapuka i te British Museum) ka mea tenei:

“… the last foundation for any doubt that the Scriptures have come down to us substantially as they were written has now been removed. Both the authenticity and the general integrity of the books of the New Testament may be regarded as finally established.”

“… kua tangohia inaianei te turanga whakamutunga mo tetahi feaa. Ko nga karaipiture kei a tatou he rite tonu ki nga tuhinga taketake. Ko nga tuhinga Karaitiana he taonga tuku iho o mua. Kare ano ta ratou karere i whakarereketia. Ka taea te kii he korero pono.”

3. Nga taunakitanga mai i nga puna o te hahi tuatahi.

He tangata enei e mohio ana ki nga apotoro me etahi atu mema o te Hahi tuatahi. Ua ineine ratou i te pohe no to ratou iteraa papû. Ko enei puna korero e whakaatu ana ko nga reta rereke i tuhia e Paora ko nga tuhinga tuatahi o te Kawenata Hou. Katahi, Na Matiu i tuhi te rongopai tuatahi. Whai muri, Ua papa'i Mareko i ta'na evanelia. (I mahi ia hei kaiwhakamaori mo Pita.) Mea pinepine Luka i te haere na muri ia Paulo. Ua papai o Luka i ta ’na evanelia i muri iho, katahi ka tuhituhi i te pukapuka o nga Mahi. Na te aposetolo Ioane i papai i te evanelia hopea.

4. Nga ra whakatau o nga tuhinga o te Kawenata Hou.

I tenei wa, Ko te nuinga o nga tohunga e whakaaro ana i tuhia a Ruka mo te 63-70CE, me Mark mo te 60CE. Te mana‘o nei te rahiraa o ratou e ua papaihia te evanelia a Ioane i te area matahiti 90 T.T. Ko etahi pukapuka hou e whakaatu ana i nga ra o mua: Tohu 50CE, Matiu 55CE, Ruka 59CE, Nga Mahi 63CE. Ko etahi tohunga, penei i a J.A.T. Robinson raua ko Thiering, i teie nei e parau e ua papaihia te evanelia a Ioane i mua i te evanelia a Mareko. Te faataa maitai ra teie mau taio mahana atoa i te mau irava o te evanelia i roto i te oraraa o te mau Kerisetiano e te tahi atu mau taata o tei ite iho i te oraraa e te taviniraa o Iesu..

Ua uiui te tahi mau aivanaa i te parau mau o te mau rata i papaihia i te mau ekalesia Kerisetiano matamua. Tera râ, te farii nei te rahiraa o te feia feaa i te mau rata a Paulo i tabulahia i raro nei..

51CE – 1 Teharonika

52CE – 2 Teharonika

53CE – Karatia

55CE – 1 Koriniti, 2 Koriniti

57CE – Roma

60CE – Kolosa, Epeha, Ko Pirimona

61CE – Piripi

5. He pehea te whiriwhiringa o nga pukapuka o te Paipera Karaitiana?

I te rau tau tuatahi karekau he mahere ki te hanga rarangi o nga tuhinga kua whakamanahia. I timata noa tenei mahi i waenganui o te rautau tuarua. I tenei wa kua tuhia etahi momo tuhinga o muri mai. Ko etahi he rūpahu, me etahi atu he whakaakoranga teka. No reira i tika te mahi. I te mutunga o te rautau tuarua kua puta te whakaaro nui mo aua pukapuka me whakamanahia. I whakamanahia tenei rarangi pukapuka i te wha o nga rautau. Ko enei pukapuka katoa i tuhia e nga Karaitiana o mua. Ko etahi atu pukapuka no te rautau tuarua, ranei o te tino pono.

6. Ua papai anei te feia papai Evanelia i te tahi e te tahi?

Mea taa ê roa te Evanelia a Ioane i te tahi atu na toru. He rereke te korero a John i te korero me te kore e whakaahua i nga ahuatanga katoa i mahia e etahi atu. Engari ko Matiu, He maha nga waahanga o Mareko raua ko Luka he tino rite tetahi ki tetahi. E whakaae ana nga kaitoi hitori i whakamahia e enei kaituhi e toru etahi rauemi tiritahi. Engari he rereke o ratou whakaaro mo te tuhi i enei pukapuka e toru. Ko tetahi whakaaro ko Matiu raua ko Luka i tapiri atu a raua ake kitenga ki te rongopai a Mareko. Tera râ, te vai ra te mau aifaitoraa e te mau taa-ê-raa i rotopu i te mau evanelia tataitahi. Karekau he ariā mo te kape i tetahi rongopai mai i tetahi atu ka taea te whakamarama tika i enei rereketanga katoa.

7. Nga korero o mua mo Ihu.

E whakaae nui ana a Luke ki te noho o nga puna korero me te tuhituhi o mua. Na tera pea ko Matiu, Ua faaohipa Mareko raua Luka i teie mau irava ei niu no ta raua iho mau evanelia. Ko aua tuhinga o mua kaore i tiakina. Ka taea noa e tatou te whakaaro mo te pehea i whakaritea ai enei tuhinga. Ko etahi o nga ariā rongonui e kii ana i whakaako ratou i nga mea tino rereke i nga rongopai. Engari e whakahē ana enei whakaaro ki nga taunakitanga o mua. Ko enei whakaaro e whakaatu mai ana i nga whakaaro kino o nga tangata nana i hanga. He iti noa ta ratou korero mo te tino korero a Ihu. (Ka korero ano tenei tuhinga ‘Q’, ‘The Gospel of Thomas’ me ngā ‘The Gospel of Sayings’.)

8. Mena kua whakahuahia e nga kaituhi o te Rongopai etahi atu puna korero, e kore ai e whakaponohia nga rongopai?

E faahiti anei te mau taata papai i te evanelia i te mau api parau ta vetahi ê i papai? Ko te tikanga – mehemea i makona ratou ki to ratou tika. E whakapono ana ratou he korero pono, he pono hoki nga rongopai mo te oranga me te mahi minita a Ihu. E te vai ra te mau haapapuraa e ua ite mau te feia papai evanelia i te mau parau mau. Ka whakapumautia tenei e te tātaritanga reo. Ko nga rereketanga i waenga i nga tuhinga e whakaatu ana i nga tirohanga rereke o nga korero a te tangata i kite. A kei roto i nga tuhinga te maha o nga korero o mua me nga tikanga i ngaro ki nga kaituhi o muri mai.