Nga Puna i muri i nga Rongopai.

Whakatuwheratanga

Ka rite ki nga korero i mua, karekau he ariā ngawari e hangai ana i runga i te kape o tetahi rongopai mai i tetahi atu e whakaatu tika ana mo nga ritenga me nga rereketanga ka kitea.. Ka haere tonu tatou ki te whakaaro i te mea pea i ahu mai nga rongopai e toru i runga i te puna tawhito, i nga puna korero ranei. Hei peka ke, ka uru atu tenei ki te korero mo te ariā o te tuhinga ngaro e kiia nei ko 'Q’ me te 'Evanelia o nga kupu'. Ko te kaupapa o tenei ehara i te ngana ki te whakatau i enei patai katoa: engari ki te whakaatu i nga mea ka taea te whakatau mai i nga taunakitanga e waatea ana mo te pono o nga tuhinga o te rongopai.

Te vai ra anei te tahi atu mau tumu taa ê atu i te mau Evanelia?

Ko te kupu whakataki a Luke ki tana rongopai, i whakahuahia i mua, e whakaatu marama ana ahakoa i te wa i tuhi ai ia (63-70 AD) ‘maha’ he rereke nga kaute. Te auraa ra, hau atu â i te mau Evanelia a Mareko, Matiu ko Hoani. Engari i te mea kei te noho etahi atu rongopai e marama ana no muri mai (ko etahi o enei e tino paingia ana e te hunga e tautoko ana i te 'fringe’ whakapono), karekau he kape e toe ana o nga nganatanga o mua.

Heoi, ahakoa karekau he tuhinga o mua e ora tonu ana, he maha nga nganatanga ki te whakatau he aha nga mea kei roto, i runga i nga whakataurite o nga waahanga rite i roto i nga rongopai synoptic.

'Q’ me te Rongopai o nga Korero

Ko te mea tino rongonui o enei ko te whakapae e kii ana ko nga waahanga noa ki a Matiu raua ko Ruka, engari kaore a Maka, ahu mai i a ngaro te puna e mohiotia ana ko 'Q’. He tino rongonui tenei ka korero te nuinga me te mea kei te noho tonu te tuhinga; kaore. Ko nga kape e kiia nei ko 'Q’ he hanganga hou o ona tuhinga e kiia ana. He mea tino nui tenei kia maumahara; no te mea he maha nga kaititiro o enei ra e kii ana i te 'Q’ me te mea e whakaatu ana i te ahua o ta ratou kii i whakarereketia nga rongopai mai i nga korero o mua. Engari mai i te 'Q’ i ahu mai ma te whakamahi i nga whakaaro rite, kaore he mea i tua atu i te ahua o tetahi tuhinga rite, tuhinga ranei, taea kua noho, kua whakamahia hei puna.

Heoi, Ko te nuinga o enei ariā kei tua atu i nga mea ka taea te whakatau tika ki roto i nga ao o te whakaaro ma. Ko te mea tino rongonui o enei ko nga mea e kiia nei ’Evanelia o te mau parau’. He 'taketake tenei’ rongopai i ahu mai i te tukanga tangohanga mai i te 'Q’ kuputuhi, i runga i nga whakapae karekau i whakapumautia me te tautohetohe whanui mo te ahua o nga mea ka mahia e Ihu, ka kore ranei e kii.. (E.g. e kiia ana kaore a Ihu i mahi merekara, whakaako ranei mo te aranga o te hunga mate, no reira e kore e taea e enei waahanga te taketake, etc..)

Ko te Rongopai a Tamati

Ko tetahi atu tuhinga e aro nui ana ki nga tohunga, heoi, ko te Rongopai a Tamati, e kiia ana kei roto nga korero ngaro a Ihu. Ahakoa o muri mai i nga rongopai synoptic, me te kitea kua puremu, e whakaatu ana i te whai waahi ki tetahi puna korero e rite ana ki nga tuhinga o mua i te synoptic. Ma tenei ka whai hua pea ki nga kaitätari tuhinga ahakoa e whakapaetia ana te pono. Heoi, kua whai ano etahi o nga kai-kino o enei ra ki te whakatairanga i a Tamati ki runga ake i te taumata e tika ana, Ko te ahua nei i roto i te ngana ki te rapu huarahi ke atu i te whakaaturanga o nga tuhinga synoptic.

I Tukinohia nga Tuhinga Tawhito?

Ahakoa e mohio ana tatou tera ano etahi atu kohinga korero me nga korero mo Ihu i horahia i te wa i tuhia ai nga rongopai, kua kore enei tuhinga. Ko tenei mate kua mauhia e nga tohunga whakaaro hei tohu mo te 'pure’ o nga tuhinga e taupatupatu ana ki te orthodoxy o muri mai: engari kaore tenei e tino tu ki te whakamatautau arohaehae.

Mai i te tirohanga o mua, kaore he mea whakamiharo mo te ngaronga o enei tuhinga. He iti rawa nga tuhinga o tenei wa, te tapu, te ao ranei, kua ora tonu ki tenei ra. Ko te hiahia anake mo te kore e ora ko te mea karekau he hiahia nui o nga whakatipuranga o muri mai ki te mahi kape. Ma te rereke, Ko te tino nui o te oranga o nga tuhinga o te Kawenata Hou he kore e kore na te nui o te whakaaro me te whanui o te tohanga i tae ki waenga i te hahi Karaitiana e tipu haere ana..

E rave rahi o te mau episetole no te Faufaa Apî no mua mai i te mau evanelia iho; e te faahiti nei ratou i te mau haapiiraa hape tei haamata a‘ena i te haafifi i te tahi mau tuhaa o te ekalesia matamua: engari kaore he tohu o tetahi tautohetohe mo nga mea tino nui mo te oranga, mate me te aranga o Ihu. Tino whakamuri, Ina hoki; mo Paora i roto 1 Koriniti 15:1-17 (c. 55 AD) te faahiti mau ra i te faaiteraa papu maitai no nia ia Iesu’ ko te aranga hei tohenga matua ki etahi e kii ana karekau he aranga-a-tinana o te hunga mate. I tua atu, Ua tapao te mau aivanaa o tei hi‘opoa i teie irava taa ê e te faaohipa ra o Paulo i ǒ nei i te hoê huru oreroraa parau rabi taa ê o te faaite ra e te faahiti ra oia i te hoê tutuu vaha i horoa-maite-hia mai te mau tau na mua ’tu..

Te mau hoho‘a o te mau Evanelia tei ora mai te faaite papu maitai ra i to ratou opereraa rahi. (e.g. te wahanga tuatahi o te rongopai a Hoani i ora, i tuhia i waenganui 125 me te 175AD*, i kitea i Ihipa). I tua atu, Ko te nuinga o nga mea e mohiotia ana mo nga tuhituhinga apokiripha i muri mai ka mohiotia tika na te mea i mahi whakaohokia nga tautohetohe. Mehemea he mea nui enei korero o mua ki te hahi tuatahi, he tino pohehe i taea e ratou te haere marie ki roto ki te tino pouri.

* Ko te ra o tenei kongakonga i kiia i te tuatahi 100-150 AD, engari e taunaki ana te karahipi tata nei kia tupato ake te whakatau tata. Tirohia ‘Te Dating o nga Tuhinga NT'.

He Whakamarama Maamaa

Na he aha ratou, a he aha i kore ai i ora? Matara atu i te whakaoho i te tautohetohe, Te faahaparaa noa a Luka i teie mau papai na mua ’tu, o te oreraa ïa e vauvau i te hoê faatiaraa nahonaho o te mau ohipa i tupu. E taa-ohie-hia te reira mai te peu e e hi‘o noa tatou i te mau huru tupuraa o Iesu’ mahi minita.

Ua pau Iesu i to ’na mau matahiti hopea ma te ratere na te mau ati Iseraela atoa, whakaako i roto i nga whare karakia, nga kaainga me te hau tuwhera. He rite tonu ki nga kaiako o ona ra, he mea hanga ana korero kia ngawari te maumahara. (Ahakoa te teitei o te reo matatini, he pai hoki te ako o nga tama Hurai, he iti noa nga rauemi tuhituhi, he nui). Te whakaako pera i tana mahi i nga waahi maha, kua pera ano tana korero, he rite ranei, nga korero i nga wa maha, a kua tino mohio enei ki ana akonga. Heoi, Ko te mea pea i hiahia etahi o ana kaiwhakarongo ki te tuku i etahi o enei ki te tuhi i te atatu tonu..

He pera ano me nga korero a Ihu’ ora. Ua ite maitai te mau aposetolo i to ratou piiraa matamua ia faaite i to ratou ite mata ia Iesu’ kupu me nga mahi (cf. Ture 1:21-2). Ahakoa i nga ra o mua he nui ake ta ratou aro ki te waha i te whakaatu i te tuhituhi, tera pea ko nga korero mo Ihu’ ka mau tonu nga mahi ki nga waahi maha, a kua kohi etahi o enei.

I enei ahuatanga ka tino mohio ko nga kohinga a Ihu’ korero, me nga korero mo ana mahi, kua rere ke i roto i te hahi tuatahi, i roto i te reo me te tuhituhi, mai i nga ra o mua (c.f. Ture 2:42).

Engari ka mau a Luke i tona maihao ki o ratou ngoikoretanga me, ma te whakatau, te take i ngaro atu ai: ko te tikanga he kohinga korero me nga purongo, kaua ki nga kaute nahanaha. He mea nui ki te hahi tuatahi hei awhina i te mahara: engari i te wa i timata ai te rere o nga rongopai ka ngaro to ratou whai hua, ka whakarerea.*

* Ko tetahi rereke ko te korero rongonui mo te wahine i hopukia e puremu ana (Hone 8:2-11). Kaore tenei i roto i nga tuhinga tuatahi a Hoani; me te mea he tuhinga taratahi kaore e mohiotia, engari moata, te takenga mai i tiakina ma te hono atu ki te rongopai.

Ua faaohipa anei te feia papai Evanelia i tera mau tumu parau?

Ka rite ki te korero i mua, te tino rite i waenganui i te nuinga o nga korero o nga rongopai tuatahi e toru, ahakoa te ahua whanui o te whiriwhiri, e kii ana i whakamahia e ratou he huinga noa o nga tuhinga tuhi, korero-waha ranei hei anga mo a raatau tuhinga.

I te mea ehara a Ruka i a ia ano tetahi o te tekau ma rua, tera pea i tuhia e ia i runga i nga korero korero me te tuhituhi. Ahakoa e tohe ana etahi tohunga ki te kaituhi o 2 Timoti, he tohutoro whakamere kei roto (2 Tim 4:13) ki etahi pukapuka me nga kirikiri i waiho e Paora ki Toroa; he wahi e mohiotia ana i toro atu a Luke ki a Paora 2 wā (c.f. Ture 16:11 me ngā 20:6).

E ai ki nga Matua hahi tuatahi, Mark (kaua tetahi o te tekau ma rua, engari he mema o te hahi tuatahi i Hiruharama (Ture 12:12,25 et. al.) a muri iho ko Pita te kaiwhakamaori) i niuhia tana rongopai i runga i nga whakaakoranga waha a Pita.

Kaore i te mohiotia mena i whakamahia e Matiu etahi puna korero ke atu i ana ake maharatanga: ahakoa tera pea i mahia e ia. Engari i te mea na Ihu ano a Pita i whakatu hei arahi i te hahi tuatahi, E ere i te mea maere mai te peu e te faaite ra te mau haapiiraa vaha aore ra tei papaihia i faaohipahia ei niu a Mataio raua o Luka i te hoê tuearaa piri roa i te mau haapiiraa a Petero., i whakaaturia e Mareko.

Whakamutunga

I te mea e mohiotia ana kua noho mai nga puna korero me te tuhituhi, Ko te ahua pea i taea e nga kaituhi synoptic te whakamahi i enei hei anga mo a ratou ake kaute. Ko te patai me pehea te whakariterite o enei tuhinga ka noho tonu hei kaupapa whakaaro. Heoi, Ko nga ariā rongonui e kii ana he rereke te ahua o nga korero mai i nga rongopai e rere ke ana ki nga taunakitanga o mua.; me te korero mai ki a matou mo nga whakaaro whaiaro o o ratou kaitautoko i te mea pono, Ihu hītori.

Hoki ki tuhinga matua.