Mena ka whakahuahia e nga Rongopai etahi atu puna, Ka Paa Tenei I To Ratou Mana?

Ua hi‘opoa anei te feia papai Evanelia i ta ratou mau tumu?

Mena ko nga kohinga o mua o Ihu’ kare he take i kore ai nga kaituhi o te rongopai i whakahua i aua korero, mehemea i makona ratou ki to ratou tika.

Ahakoa kaore a Luke, ki ta matou i mohio ai, he kaiwhakaatu mo Ihu’ te minitatanga, te aranga ranei, Ko tana whakaaro nui ko te whakarato i tetahi kaute tika me te tika. Ka huri mai i ‘ratou’ ki ‘tatou’ i roto i te mau pene Ohipa 16, 20, 21, 27 me ngā 28 e whakaatu ana i a ia i haere tahi me Paora i runga i etahi o ana haerenga, tae atu ki nga wa i Hiruharama, Roma me te whare o Piripi Kaikauwhau. Na i whai waahi nui ia ki te tirotiro i ana puna korero, e kii ana ia kua mahia e ia. I tuhia I etahi atu waahi, I enei ra kua tino eke ia ki waenga i nga kaituhi korero mo te tika me te taipitopito o ana tuhinga.

He iramutu a Maka ki a Panapa (Kolosa 4:10), he tino rangatira i roto i te hahi tuatahi. Ko te kainga o tona whaea i Hiruharama he huihuinga mo te hahi i mohiotia kua haere a Pita (Ture 12:2). Ko te nga matua o te hahi tuatahi korerotia mai i mahi ia hei kaiwhakamaori mo Pita. No reira, e mohio ana matou he pai tana urunga ki nga korero a Ihu’ te ora me nga whakaakoranga. Tera pea ko ia ano kei a Ihu’ whakamohotanga (Ko te korero mo te taitamariki akonga a Ihu i oma tahanga ka kitea i roto i a Mareko anake 14:51-2).

Matiu, mohiotia ano ko Riwai, ko tetahi o nga apotoro kotahi tekau ma rua, a ka mohio mai i ona ake wheako mehemea he pono ana puna korero.

Hone, kua oti te korero, ko ia tetahi o te tekau ma rua, a, te ahua nei karekau ia i whakamahi i tetahi atu puna i tua atu i ana maharatanga.

Nga taunakitanga o te matauranga tuatahi

Te reo o raro

Ua tavini noa Iesu i to ’na mau taata-tupu, no reira kua whakaakona i te tuatahi ki te reo Aramaic, ko te reo o te rohe o Iharaira o te rau tau tuatahi. Kua whakahuahia ko te Matua hahi tuatahi e ai ki ta Matiu i tuhi tuatahi na roto i te reo Hiperu, i te reo Aramaic ranei. Engari ahakoa ko nga tuhinga katoa e ora tonu ana i ahu mai i nga putanga Kariki, ko era atu rongopai he mea tuhituhi ki te reo Kariki, Te farii nei te mau aivanaa e te faaite ra te mau Evanelia atoa i te mau haapapuraa papu no nia i te mau hoho‘a reo Arama i roto e rave rahi mau faahitiraa i faahitihia na Iesu..

Te haapapu maitai ra te mau haapapuraa no nia i te reo Aramaic i te haapapuraa e e mau Evanelia i te pae Heleni i muri a‘e. Aita atoa te reira e faaite noa ra e ua papai-noa-hia te tahi mau parau no roto mai i te mau papai Arameia na mua ’tu, no te mea ka kitea tenei ahuatanga ehara i te mea ko nga waahanga synoptic anake, engari i roto i nga korero i kitea i roto i te rongopai kotahi. Hei tauira, te whakamahi tonu o ‘me’ i roto i te faatiaraa a Luka no nia i te fanauraa o Iesu (Whārangi 2) he tikanga mo te reo Aramaic: engari ehara i te Kariki. Waihoki, He maha nga Aramaism i roto i nga korero a John. E tino tohe ana tenei ko nga kaituhi kei a raatau ake ano, puna taketake, i whakaaro ranei ratou i te reo Aramaic.

Nga tirohanga whaiaro

Mena kei nga kaituhi o te rongopai o ratou ake puna me tumanako tatou ka kitea nga rereketanga e whakaatu ana i enei puna whaiaro me nga maharatanga o nga huihuinga.: a koinei tonu te mea ka puta. Kei ia tangata nga rereketanga me nga waahanga katoa he mea motuhake ki taua kaituhi, a ko te whakakore i etahi atu kaore e taea te korero engari ma te kii he tito noa, he puna motuhake ranei..

He pai ake, pea, Ko nga rereketanga rereke i etahi wa ahakoa i roto i nga waahanga noa. Hei tauira, ahakoa tona poto, Tei roto i te evanelia a Mareko te mau hi‘oraa o Iesu’ nga urupare whaiaro kaore i kitea i roto i nga korero whakarara a Matiu raua ko Ruka, (e.g. 1:41, 3:5, 9:23-5, et al.). Mena he kape noa a Mark i etahi atu puna, ko etahi i kape mai i a ia, Ko enei korero iti kaore i te whakamarama ngawari: tera râ, te taa-ohie-noa-hia ra ratou i roto i te tumu parau o te faaiteraa a Petero i ni‘a i te parauraa e na Mareko i niu i ta’na evanelia..

He Tikanga Ngaro.

Ko Palestine i te wa o Ihu he tino rerekee ki nga tikanga o te ao Graeco-Roma. Engari 40 tau i muri i a Ihu’ mate, Ua haamouhia te hiero o Ierusalema. I roto 100 tau, Na Hadrian i whakaingoatia te taone ko Aelia Capitolina, i hanga he whare tapu ki a Hupita i runga i te waahi o te temepara o mua, ka tukuna he ture, e aukati ana i te kotinga ki te mamae o te mate, na Simon Bar Kochba i whakakeke, he Karaiti i kii ia ia ano, i te AD 132. I whakakorea kinotia; 50 nga tuunga kaha me 985 i pakaru nga kainga. Na, hoki, ko Hiruharama; ina hanga ano, i runga i te taumata iti hei hoia Roma, i araia nga Hurai katoa. Ko te whakatoi a Bar Kochba i nga Karaitiana, kare i pai ki te huihui ki tana kaupapa, i tohu hoki i te wehenga whakamutunga i waenganui i nga Hurai me te Karaitiana.

Heoi ano, Ka rite ki te korerorero, ko tetahi o nga tino take i whakakinongia ai nga kai-whakapae teitei’ Ua riro te mau mana‘o no nia i te tumu o te mau Evanelia ei ‘Iuda’ o nga kaute, me te nui o nga korero o mua kei roto – e whakaatu tika ana i tetahi ahuatanga ahurea kaore e mohiotia e te ahurea Graeco-Roma i whai pakiaka ai te Karaitiana me te taumata o nga korero kaore e taea e tetahi kaituhi o muri mai..

Taipitopito manatoko

Hei tauira, i roto i tana rongopai a Ruka (3:1) te parau ra o Lusania ei Tetaraka no Abilene i te tau o Ioane Bapetizo, c. 27 AD. E kiia ana ko te tangata pera anake i mate 36 Pē: engari he tuhituhinga i tuhia i waenganui 14 me ngā 29 AD me te korero mo 'Lysanias the Tetrarch’ kua kitea e tata ana ki Ramahiku.

Te faataa atoa ra Luka e nafea, i a Ihu’ kainga o Nahareta, ka arahina ia e nga tangata pa ririki ki te tapa o te puke i hanga ai to ratou pa, e whakaaro ana ki te maka atu i a ia (Whārangi 4:29). Ko Nazareta tonu te waahi e kiia ana e Luka. Tera râ, e vahi faufaa ore te reira e aita atoa i faahitihia i roto i te mau tabula a Josèphe no nia i te mau oire e te mau oire iti no Iseraela., ko te talmud ranei. Ua parau atoa te tahi mau aivanaa e aita te reira i roto ia Iesu’ ra – tae noa 1962, i te wa i kitea ai tona ingoa i roto i te tuhituhinga o taua wa mai i Hiharia. Ano hoki, he tuhituhinga whakahirahira i puta mai ki te marama ki Nahareta* e kii ana tera, i te timatanga o te rautau tuatahi, Peneia‘e ua huti atoa teie oire iti i te mana‘o o te hoê taata ia Kalaudius Kaisara.

I roto i nga Mahi 19:24-41, Kei te korero a Luke mo te ngangau puta noa i te taone nui me te huihuinga tangata (he 'Eklesia') i roto i te whare tapere i Epeha. Kua kitea e nga keri whaipara tangata tetahi whare tapere e taea te pupuri 25,000 iwi, e te faaite ra te mau papairaa e te reira mau te vahi mana no taua ‘Eklesia.’

He maha nga korero ka tuhia e Luke, penei i nga taitara tika me nga ingoa o nga rangatira iti e mohiotia ana, he tino tika, ka taea anake te tuhi e tetahi tangata mohio ki aua waahi i te wa tika o te tuhi. Hei tauira, e whakaahua ana ia mo te rangatira o Melita, te wahi i pakaru ai ratou (Ture 28:7), hei ‘Tumuaki o te Motu’ – he taitara rereke, engari e whakau ana nga tuhituhinga. Te parau ra oia no Galio ei tiaau no Akaia i to Paulo parahiraa i Korinetia (Ture 28:12). He reta na te emepera a Karauria, kitea i Delphi, e pā ana ki 'Lucius Junius Gallio, toku hoa te kawana o Akaia. He aha atu, kua whakapumautia, kotahi noa te tau i mau ai ia i tenei turanga, mai 51-52 AD; a ka rite nga ra ki te korero a Luke. He maha nga wa kua werohia e nga tohunga te tika o enei korero: E rave rahi taime to te mau iteraa i muri iho ua haapapu e e parau mau o Luka.

Me te maha o nga korero mo nga tikanga me nga momo oranga o Palestine, he mea nui ake. I mua ki te tohe ko nga akonga katoa, me Ihu, e kore e taea te whakauru ki roto ki tetahi poti hii ika o Kariri: engari i roto 1986 i kitea nga toenga o te poti o Kariri i tera wa: i tata 8 mita te roa me te neke atu 2 mita te whanui – ngawari nui! He rite tonu te korero a John (Jn 5:2-3) o te puna wai i Hiruharama, Petehera, i whakangaromia e nga Roma. Kua hurahia e nga mahi keri ona toenga, ka mea a Hoani, e rima ona poupou; Ko tenei whakaritenga rereke na te wehewehenga o te poka kia rua.

Na ko nga waahi tapu. Hei tauira, kei Kaperenauma nga toenga o te whare karakia Byzantine. I raro i tenei i tiakina marietia nga toenga o tetahi whare tawhito ake, Ko te ahua i hangaia hei whare i te rautau tuatahi BC ka huri hei waahi karakia mo te iwi i te mutunga o te rautau tuatahi AD.. E ai ki a Egeria (c. 380 AD), ‘I Kaperenauma, te whare o (te rangatira o nga apotoro) kua hanga hei whare karakia, me ona pakitara taketake e tu tonu ana.’ Mena ka tika, ko te whare tenei o te hungawai wahine o Haimona Pita, i noho ai a Ihu i Kaperenauma. Engari ahakoa kaore, ua tuea mau â to ’na paturaa i te mau faataaraa i roto i te mau faatiaraa o te evanelia.

He urupa ano kei Hiruharama, i roto i te 'I tangi te Ariki'’ wharepaku, me nga tuhituhinga penei, 'Ihu, tohungia', e ‘Iesu, mahara ki ahau i te aranga'. Te tutaki mai i waenganui 35 me ngā 50 AD, Te faaite maitai ra ratou e te vai ra te feia faaroo i roto i te oire i te tau i horoahia e Luka i roto i te Ohipa. Ko tetahi o nga ingoa, 'Shappira', kei roto i nga Ohipa 5:1, a kahore he puna o te rautau tuatahi, Karaitiana, ehara ranei i te Karaitiana. Ehara i te mea noa: engari i runga i Maunga Oriwa, tata ki Petani, i kitea he urupa whanau o te rautau tuatahi me etahi kawhena kohatu, ko etahi i tuhia ki te ripeka me te ingoa o Ihu. I roto i enei ko etahi tokotoru e mau ana nga ingoa ko Meri, Ko Mata raua ko Ereatara (he momo rereke o 'Lazarus'). Ko tenei pea te okiokinga whakamutunga o te tangata i whakaarahia e Ihu i te hunga mate (c.f. Hone 11:1-2)?

Nga Hurai Innate

Ka rite ki te korero i mua, Te vai ra te mau haapapuraa rahi no nia i te mau Aramaism e te faaohiparaa i te mau papai a te ati Iuda i roto i te mau parau a Iesu e te mau tuhaa o te mau Evanelia.. Ua faaohipa atoa Iesu i te mau huru rapaauraa rabi, penei i te whakautu patai me te patai (e.g. Whārangi 2:46-9, 20:3-4, 20:41-4, etc.) me te whakaaro whakaaro kua tohua e te rerenga korero, 'E hia atu..’ (e.g. Mt 6:28-30, 7:9-11, Whārangi 11:13, etc.). He maha nga wa i tana whakaakoranga, Te faahiti ra Iesu i te mau parau a te mau rabi ati Iuda. He maha hoki ana korero a nga Hurai, penei i te hiipera (te whakanui i te whakaaro, pera i Mt 7:3-5, 19:24, 23:24, Whārangi 14:26, etc.).

Katahi ano te maha o nga korero mo nga tikanga me nga waiaro o nga Hurai. He maha nga korero mo nga patunga tapu, nga ra hakari, etc. E rave rahi tei uiui e no te aha Iesu e ta ’na mau pǐpǐ i rave ai i ta ratou oroa Pasa hoê mahana oioi, ina te 'mana’ I timata te kapenga i te ahiahi o te ra i mate ai a Ihu. Engari ko nga rangahau e whakaatu ana i nga tangata o Kariri, me etahi atu roopu, kihai i tatau i te ra mai i te torengitanga o te ra ki to to te ra, he rite tonu ki nga mahi whaimana; no reira i timata ai te kapenga mo ratou i te ahiahi o mua. I muri iho, te vai ra te mau tata‘uraa e te mau faaauraa peapea i rotopu i te mau Pharisea, nga Haruki, Nga Herodiana me nga mana whakahaere o Roma, e te riri o te mau ati Iuda i te mau Samaria e to ratou vahavaha rahi i te feia e ere i te ati Iuda.

Ua riro o Iesu iho ei ati Iuda ma te haama ore e te aratai ra oia i ta ’na iho taviniraa na mua roa i te mau ati Iuda; ahakoa kare i rite ki te nuinga o ona tau i tere ia ki te mohio me te whakanui i te whakapono pono i waenga i nga tauiwi.. Engari mehemea he maha nga wahanga o nga rongopai i hanga, ranei ara doctored, na nga puna Kariki, ka rite ki nga kaititiro ki te whakaaro, te haapapuraa puai a te mau ati Iuda ia Iesu’ whakaakoranga, me te hahi tuatahi (e.g. Mt 10:5-6, Mk 7:24-30, Ture 11:19), he tino uaua ki te whakamarama.

Ara te rongopai a Hoani, e kiia ana ko te tuhinga whakamutunga, he rite tonu nga korero. I te hoê taime, ua parauhia e e rave rahi mau parau e te mau mana‘o faaroo e vai ra i roto i ta ’na Evanelia, aita i ite-maitai-hia i taua tau ra e ua faaohipahia i te piti o te senekele.. Ko te kitenga o nga Panuku o te Moana Mate kua tino whakahē taua tautohe; no te mea te vai ra i roto e rave rahi mau papai Essene no te tau o te Mesia o te faaohipa i te hoê â mau parau. Ae ra, no reira kua kitea nga Hurai e whakaaro ana etahi inaianei ko te rongopai tuatahi tera i tuhia, ko etahi e kii ana he Essene ano a Ihu!

He korero pakiwaitara, he korero pakiwaitara ranei?

Te tamata nei te feia faahapa i te parau e e hotu te mau evanelia no te faaneheneheraa’ na nga kaituhi, a ko nga korero mo Ihu’ Ko nga whakaakoranga me nga merekara i whakarereketia kia rite ki nga hiahia o te hahi tuatahi. Engari enei korero katoa me te maha, e rave rahi atu â o te faaite ra e ua matau maitai te feia papai evanelia i te peu tumu no Palestine i te omuaraa o te senekele matamua.. Me he mea hanga o muri mai, i te mea ko nga tohunga e hiahia ana ki te whakakore i a raatau me whakapono, e kore e taea te whakatutuki i taua taumata riterite.

Kare hoki aua kereme e whai whakaaro ki nga korero o mua kua whakaaetia i naianei o nga rongopai me nga taunakitanga mo te te pono o nga kaituhi rongopai, i tauaparauhia i roto i te tumu parau i muri nei.

Te faataa maitai ra te mau rata o te Faufaa Apî e te vai ra te mana‘ona‘o rahi i rotopu i te mau aratai ekalesia matamua no te arai i te ino o te mau haapiiraa a Iesu.. Hei tauira, Ko etahi e kii ana he 'whakapaipai' nui a Paora; engari ko ana reta e whakaatu ana kia tino tupato ia kaore ki te whakapoauau i ona ake whakaaro ki nga whakaakoranga a Ihu: 'Ka hoatu e ahau tenei whakahau (ehara i ahau, engari ko te Ariki): … Ki era atu ka penei taku korero (I, ehara i te Ariki): …’ (1 Koriniti 7:10-12). Na, ki te i reira i tetahi pirau o Ihu’ nga whakaakoranga i te timatanga, i te wa e ora ana ano nga apotoro, ka tumanako tetahi ki nga taunakitanga marama o te tautohetohe nui. Ehara tenei i te ahuatanga; he korero marama ia nga mahi me nga pukapuka mo nga tautohetohenga mo te kotinga., hei tauira. Waihoki, te opereraa o te mau papai parau titore e te apokirifa (tae atu ki tetahi putanga Gnostic o te rongopai a Mark) i te rua o nga rautau ka puta nga tautohetohe, e kiia ana i roto i nga tuhinga a Irenaeus.

Na he aha ta tatou e whakaaro ai? I runga i nga taunakitanga kua whakaatuhia ko te ahua he pai te tuunga o nga kaituhi rongopai ki te whakapumau, ki te whakakahore ranei i te tika o o raatau puna korero., a ko nga kaute e whakaaturia ana, ki ta ratou titiro, he whakaaturanga pono me te pono o nga korero mo te oranga me te mahi minita a Ihu.

Hoki ki tuhinga matua.