Tulaga moni o le Feagaiga Fou.
O i tatou te vaai atu i le tulaga moni o le pepa aloaia o le Feagaiga Fou.
Kiliki iinei e toe foi atu ia Iesu Keriso, le Foafoa History, po o so o se isi autu o loo i lalo:
- Le Faamaoni o Molimau
- Corroboration mai lē Kerisiano Punaoa
- Na Maliu Moni Iesu?
- O Lipoti o le Toetu
- O Le Mea Taua
Lenei itulau faʻaaoga a “Igilisi Faigofie” tusitusiga. E faʻamoemoeina mo tagata e leʻo ni tautalaga poʻo masini faʻaliliuga.
le “Sese Tulaga Lamatia” fua faatatau o le faaliliuga o: ???
O fili o le FaaKerisiano e masani ona fai atu o tusitusiga paia o le Kerisiano paia e le talitonuina. Ae o le suʻega o le faʻamaoniga o loʻo avanoa nei ua faʻatagaina le faafeagai. O le faʻamaoniga mo le moni o nei tusitusiga e sili atu le aoga sili atu nai lo se isi lava pepa taua o faʻapena tausaga. O le autu o finauga e otooto atu i lalo. Kiliki i luga o le fesoʻotaʻiga mo nisi faʻamatalaga auiliili.
- 1. Mafuaaga mo le feeseeseaiga.
- Mo le tele o seneturi na seasea tele le talitonuina o tusitusiga fou o le Feagaiga Fou. Ae i le amataga o le 20th seneturi o se kulupu o tusitala, lauiloa o le 'maualuga faitio', maua le alualu i luma o aʻoaʻoga taliaina. Na latou fai mai o nei pepa na faalopolofia i le vaitaimi sili atu nai lo 100 tausaga. Ae peitai, E sili atu nei mea e maua mai ai na teena lenei manatu. Aso nei, Taiala Faalauiloa Faʻataʻitaʻi O nei laupepa na tusia i taimi o soifua soifua a Iesu’ soo muamua.
- 2. Sili atu le talitonuina nai lo isi tusitusiga uma mai lena vaitau.
- Ae tatou te le i mafaufau i le feau i tusitusiga Kerisiano, E tatau ona tatou fesili i se isi fesili. O nei tusitusiga o se ata talitonuina o le muamua? O le fili o le faʻaKerisiano e masani ona fai mai o nei tusitusiga e le faʻatuatuaina. Ae o nei tagata e matua leaga lava. E i ai le tele o faʻamaoniga o loʻo avanoa e tali ai lenei fesili. E mafai ona faʻatusatusaina ma faʻamaoniga na faʻaaogaina e faʻamaonia ai isi pepa anamua. Ma o le a le mea o iai lenei ata? O tusitusiga Kerisiano e sili atu le talitonuina nai lo se isi tusi mai lena vaitau. Sir Frederick Kenton (le faatonu ma le tagata tausi tusi i le British Museum) fai mai lenei:
“… the last foundation for any doubt that the Scriptures have come down to us substantially as they were written has now been removed. Both the authenticity and the general integrity of the books of the New Testament may be regarded as finally established.”
“… O le faʻavae mulimuli mo soʻo se masalosalo ua aveʻesea nei. O tusitusiga paia ua tatou tutusa tutusa ma uluai tusitusiga. O tusitusiga Kerisiano e moni talafaasolopito o talafatu. E leʻi suia la latou feʻau. E mafai nei ona fuafuaina o se mea moni.” - 3. Faamatalaga mai le amataga o le lotu.
- O tagata lava ia sa latou malamalama patino a le au aposetolo ma isi ua mauaina uma o le Ekalesia muamua. Sa latou sauni e o atu e molimau. O nei punaoa faʻailoa mai o mataʻitusi eseese na tusia e tala ia a Paulo o tusitusiga muamua lava o le Feagaiga Fou. Ona, Na tusia e Mataio le uluai talalelei. Sosoo ai, Na tusia e Mark lana talalelei.. (Na galue o ia o se faamatalaupu ia Peteru.) Sa masani ona faimalaga Luka ma Paulo. Na tusia e Luka lona talalelei mulimuli ane, ona tusi lea o le tusi o Galuega. O le talalelei mulimuli na tusia e le Aposetolo o Ioane.
- 4. Tala Faatatau o Tusitusiga Paia Tusitusiga Feagaiga Fou.
- I le taimi nei, Tele sikola pei o Luka na tusia e tusa ma le 63-70ce, ma maka e tusa ma le 60ce. O le toʻatele o latou manatu na tusia ai le tala lelei a Ioane e tusa ma le 908. O nisi tusi lata mai e fautuaina muamua aso: Faailoga 50ce, Mataio 55, Luka 59ce, Galuega 63ce. Nisi sikola, pei o le J.A.T. Robinson ma le fiafia, Ia fautua O le talalelei a Ioane sa tusia ao lei oo i le tala lelei a Mareko. O nei malologa o nofoaga uma e foliga manino mai i le talalelei tusitusiga i le olaga atoa o le au Kerisiano ma isi tagata na Iagafagafa ona molimau o Iesu..
-
- Na fesiligia e nisi o atamamai le moni o tusi tusia i uluai ekalesia Kerisiano. Ae o le tele o le Skeptics Tapē le tusi a Paul o loʻo lisiina i lalo o.hissorians e masani ona malilie na tusia i ni tausaga o aso o loʻo tuʻuina atu i lalo.
- 511 – 1 Tagata talimalo
- 521 – 2 Tagata talimalo
- 531 – Kalatia
- 551 – 1 Apetaga, 2 Apetaga
- 571 – Tagata Roma
- 601 – Kolose, Efeso, Filemoni
- 611 – Filipi
- 5. Na faʻapefea ona filifilia e tusi o le Tusi Paia Tusi Kerisiano?
- I le uluaʻi senituri sa leai se fuafuaga e fai ai se lisi o tala aloaʻia. O lenei faʻagasologa na amata i le ogatotonu o le seneturi lona lua. I le taimi lea o le tele o tusitusiga mulimuli ane na tusia. O nisi sa pepelo, Ma isi o aʻoaʻoga sese. O lea la e tatau ai. I le faaiuga o le seneturi lona lua sa i ai le lautele lautele e uiga i na tusi e tatau ona lagolagoina. O lenei lisi o tusi na faʻamaonia aloaʻia i le lona fa o le seneturi. O nei tusi uma na tusia e Kerisiano muamua-tupulaga. O isi tusi na mai le seneturi lona lua, pe fesiligia le moni.
- 6. Pe o tusia e tusitala o Evagelia mai le tasi ma le isi?
- O le Talalelei o Ioane e matua ese lava mai le isi tolu. Na faamatalaina e John le tala i se isi auala ma e le o faamatalaina uma mea lava na tutupu na faia e isi. Ae Mataio, Faʻailoga ma le Luka e aofia ai le tele o fuaitau e tutusa ma le tasi ma le isi. O tusitala e malilie o nei tusitala e toatolu na faʻaaogaina ni fetuʻutuʻuga faʻasoaga. Ae e eseese a latou manatu i le auala na tusia ai nei tusi e tolu. O se tasi talitonuga o le 12... Sa faaopoopo e Luka a latou lava faasilasilaga ia Masevi a le talalelei. Ae o lo oi ai ni mea tlietioga ma fe eseesega i le va o tala uma taitasi. E leai se talitonuga e uiga i le kopiina o se tasi Evagelia mai le isi e mafai ona faʻamatalaina uma nei eseesega.
- 7. Talaaga Amata o Iesu.
- Na faʻaalia e Luka le iai o le i ai muamua upu faʻaupuga ma tusia. O lea e ono manatu, Na faʻaaogaina e Mark ma na faʻaaoga ia tusitusiga i nei tusitusiga ma faʻavae ia latou lava Evagelia. O i latou o uluai tusitusiga e le puipuia. E mafai ona matou taumatemate e uiga i le auala na faʻatulaga ai nei tusitusiga. O nisi o tala lelei na latou aʻoaʻo atu na latou aʻoaʻoina mea e matua ese lava mai le Talafeagai. Ae o nei fautuaga e feteenai ma molimau faʻasolopito. O nei fautuaga e taʻu mai ai ia i matou le faʻailoga o tagata na faia. Latou te taʻu mai ia matou laiti e uiga i le moni talafaasolopito. (Lenei tusitusiga foi talanoaina ‘Q’, ‘The Gospel of Thomas’ ma ‘The Gospel of Sayings’.)
- 8. Afai o tusitala o le Evagelia na taua isi vaega, Mata e faia ai le tala lelei le talitonuina?
- Faamata o tusitala o le Evagelia Sisi mai lipoti na tusia e isi? Ae a – saunia latou sa faamalieina i latou sao. Latou te talitonu tele i le tala lelei o se iloiloga moni ma talitonuina o le soifuaga ma galuega a Iesu. Ma e tele faʻamaoniga e faia e tusitala o le Evagelia le silafia o mea moni. This is confirmed by linguistic analysis. Variations between the texts reveal the differing viewpoints of individual eyewitness accounts. And the texts contain a lot of historical and cultural information that was lost to later writers.
Kiliki iinei e toe foi atu ia Iesu Keriso, le Foafoa History, po o so o se isi autu o loo i lalo:
- Le Faamaoni o Molimau
- Corroboration mai lē Kerisiano Punaoa
- Na Maliu Moni Iesu?
- O Lipoti o le Toetu
- O Le Mea Taua
Alu i le: E uiga ia Iesu, Liegeman itulau autu.
Fausiaina itulau e Kevin King