O La Tatou Areto i Aso Taitasi

O loo iai se faaaogāina mataʻina o se upu Eleni i le Tatalo a le Alii lea e lē o maua i se isi mea i tusitusiga Eleni o loo iai.. O le fa'ailoga, ‘epiousis‘; fa'aliliu masani e 'aso’ i le fasifuaitau, ‘o a tatou mea e ‘ai i le aso ma lea aso.’

Ae a, E leʻi fetalai atu Iesu i ona soo i le gagana Eleni. E mautinoa lava sa ia tautala i le gagana Arama, o le gagana a Isaraelu i lena taimi. O lea ‘epiousis‘ o ia lava o se faaliliuga: ae o le a? St Jerome, ina ua faia le faaliliuga Latina Vulgate i le faaiuga o lona 4 senituri, fa'aliliuina o 'aso’ i totonu Luke 11:3: ae pei o le ‘supersubstantial’ i totonu Matthew 6:11. Ua finau tagata atamamai i le tele o seneturi e uiga i lona uiga moni: ae o le toatele ua teena le faaliliuga o le ‘aso’ e pei e le manaomia uma (ona o upu, ‘i lenei aso’ o lo'o iai fo'i) ma e le mafai (ona o lo'o i ai ni upu le manino e mafai ona fa'aaogaina).

Ae peitai, o fa'aliliuga fautuaina e tele ma eseese. E foliga mai o se tuufaatasiga o ‘epi‘ ma se ituaiga o se tasi ‘eimi‘ ('ia i ai') pe ‘heimi‘ ('e alu'). Talu mai lena taimi ‘epi‘ e tele lona uiga, e masani lava i luga o laina o le i luga pe sili atu i tulaga o le taimi, tulaga, ma isi., o fautuaga e aofia ai manatu e pei o le 'taua mo le ola,’ ‘mo le lumana‘i’ pe 'mo le aso a sau', ‘ua tele,’ ‘ua lē uma lena mea,’ ma isi. O le tele o nei fa'aliliuga o lo'o fa'atatauina i uiga fa'atino ma fa'aleagaga po'o fa'auigaga. Ae o le toatele o i latou e mafatia foi i le faafitauli lea, ana faapea o le uiga tonu lea, aisea na le faʻaaogaina ai e le tusitala se tagata masani, sili atu ona malamalama i upu?

Pe a faaliliu i le va o gagana, o uiga o upu e masani ona felavasa'i; ina ia i ai i se upu i le gagana e tasi le tele o uiga ma fegalegaleaiga atonu e le o taimi uma e malamalama lelei ai i le gagana ma aganuu.. Ou te fautua atu atonu o le mea lea ua tupu iinei: o le upu na faaaogā e Iesu e tele uiga ma fesootaʻiga e ono faamalosia ai le tagata faaliliu e faaaogā le tele o upu e faailoa atu ai se uiga atoatoa o lona uiga.. Ae o Iesu’ Sa tuuina atu le tatalo o se faataitaiga o le faigofie ma le puupuu: o lea sa le manao ai le faaliliu e fai lena mea. O le isi ana filifiliga sili, o le tuufaatasia lea o upu e lua ina ia taumafai e faailoa atu le loloto o le uiga o le fetalaiga a Iesu.. O lona uiga, o le mea lea ou te fai atu ai atonu e i ai le moni i le tele, pe a le o mea uma, o fa'amatalaga manino e mafai ona maua mai se malepe moni o le fa'apotopotoga, ‘epi-ousis.’

Ae o le ā le uluaʻi upu na faaaogā e Iesu na māfua ai ona iai se faafitauli faapena i le tagata faaliliu? Ou te manatu o le fautuaga na faia e Kenneth Bailey i le 'Jesus Through Middle-Eastern Eyes’¹ e sili ona talafeagai. Na ia taʻua i tatou i le 2nd-century 'Old Syriac’ faaliliuga o le gagana Eleni; o le faaliliuga muamua lea ua iloa o le Feagaiga Fou ma o loo i se gagana e matua latalata lava i le gagana Arama na fetalai ai Iesu.. E fa'aaoga e lenei mea le upu ‘ameno,’ o lona uiga i le gagana Syriac ‘tumau, e le uma, e le uma pe fa'avavau.’ E sau mai le a'a e tasi ma le upu Eperu ‘Amen,‘ o lona uiga ‘ia mausali, fa'amaonia, faatuatuaina, faamaoni, ia faatuatua, talitonu.’ Sa masani ona faaaogā e Iesu e faailoa atu ai ana lava fetalaiga: ‘E moni (‘amen‘) Ou te fai atu ia te outou…’ (e masani ona faaluaina mo se faamamafa faaopoopo e tusa ai ma le talalelei a Ioane). O lona faaaogaina masani o se faamautinoaga i le faaiuga o se tatalo, i le uiga o, ‘Ua fa‘amautu.’ O le faaaogaina i nei auala sa na ona faaliliuina i le gagana Eleni, lea e maua ai i le tele o taimi i le talalelei; ma ua fa'aaogaina e fa'ai'u ai lenei tatalo i totonu Matthew 6:13.

Ae afai na faaaoga e Iesu lenei upu e fai ma uiga, e faamatala ai falaoa, o le a ia faʻaalia manino se mea e sili atu nai lo le mea moni faigofie na ia ole atu mo le 'moni’ falaoa: o lona uiga e tatau ona tatou iloiloina le lautele atoa ma le talaaga faaleaganuu o upu ina ia talisapaia ai lo latou uiga atoatoa ia Iesu ma ona soo..

O le uiga o loo faaata mai e le faaliliuga Old Syriac e manino lava o se vaega. O le tatalo o loʻo faʻamaonia ai le faʻatuatuaina atoatoa o le sapalai a le Atua, e pei ona aoao atu e Iesu i ona soo:

O lea la, Ou te fai atu ia te outou, aua le popole i lou olaga: mea tou te aai ai, po o mea tou te inu ai; pe mo lou tino, mea tou te ofuina. E le sili atu ea le ola nai lo mea’ai, ma le tino e sili i lo le ofu? Vaai i manulele o le lagi, latou te le luluina, latou te le selesele foi, pe fa‘apotopoto fo‘i i fale saito. E fafagaina i latou e lo outou Tamā o i le lagi. E le sili atu ea lou taua nai lo i latou? (Mat 6:25-26)

Ae e iai isi mea. Seʻi manatu i le talanoaga o loo faamauina i le Ioane, mataupu 6, ina ua o mai tagata ia Iesu ina ua uma ona fafagaina o le 5,000, e fia fai o ia ma tupu:

Na tali atu Iesu ia i latou, “E moni lava ou te fai atu ia te outou, tou te saili mai ia te au, e le ona na e vaai i faailoga, ae ona ua outou aai i areto, ma sa maoona. Aua le galue mo meaai e pala, a o mea e ‘ai e tumau i le ola e faavavau, o le a foaiina atu e le Atalii o le tagata ia te outou. Auā ‘ua fa‘amaufa‘ailogaina o ia e le Atua le Tamā.”

Ona latou fai mai lea ia te ia, “O le a le mea e tatau ona tatou faia, ina ia tatou galulue i galuega a le Atua?”

Na tali atu Iesu ia i latou, “O le galuega lenei a le Atua, ‘ia ‘outou fa‘atuatua i lē na ‘auina mai e ia.”

Ona latou fai mai lea ia te ia, “O le a la lau mea e fai mo se faailoga, ina ia tatou vaai, ma talitonu ia te oe? O le a lau galuega e fai? Sa aai o matou tamā i le manai i le vao. E pei ona tusia, ‘Ua ia avatu fo‘i ‘iā te i latou le areto mai le lagi e ‘a‘ai ai.’ “

Ona fetalai atu lea o lesu ia te i latou, “E mautinoa lava, Ou te fai atu ia te outou, e le o Mose na avatu ia te outou le areto mai le lagi, a o lo‘u Tamā e avatu ‘iā te ‘outou le areto moni mai le lagi. Auā o le areto a le Atua, o le mea lea e alu ifo mai le lagi, ma avatu ai le ola i le lalolagi.”

Ona latou fai mai lea ia te ia, “Alii e, aumai pea ia te i matou lenei areto.”

Ua fetalai atu Iesu ia i latou, “O au o le areto o le ola. O lē e sau ‘iā te a‘u, e lē fia ‘ai fo‘i o ia, o lē fa‘atuatua fo‘i ‘iā te a‘u, e lē toe fia inu lava ia. (John 6:26-35)

Na o mai tagata e saili se sapalai faamoemoeina o meaai, e pei o le manai na maua e le fanauga a Isaraelu a o latou malaga faatasi ma Mose i le toafa. Ae o Iesu’ o le tali e le o le areto moni lea. O ia lava; ma sa manaomia e tagata ona tuu atu lo latou faatuatua ia te Ia. Seʻi mātau le uiga autū o le ‘Amene’ o loo tauaveina le manatu o le upumoni ma le faatuatua.

O le manatu o le manai mai le lagi na mauaa loloto i aganuu a Iutaia, i lona manatu faasolopito ma o se faamoemoe i le lumanai i le afio mai o le Mesia. Fai mai Kenneth Bailey o St Jerome e faasino i se kopi o le ‘Evagelia a tagata Eperu’ e faaliliu ai lenei fasifuaitau e faapea ‘Aumai a matou mea e ‘ai a taeao.’

Ma mulimuli, ae leai se mea itiiti, ua ia i tatou le mea moni na silasila Iesu i lona lava maliu o le taulaga sili lea o le Paseka, e avea ai o ia ma puna o le areto moni o le ola mo le lalolagi:

O au o le areto o le ola. Na aai o outou tamā i le manai i le vao, ma sa latou feoti. O le areto lenei ua alu ifo mai le lagi, ‘ina ‘ia ‘ai ai se tasi ma ‘aua ne‘i oti. O a‘u o le areto ola na alu ifo mai le lagi. Afai e ai se tasi i lenei areto, e ola o ia e faavavau. ioe, o le areto ou te avatua e ola ai le lalolagi, o lo’u tino lea.”

Ona fefinauai ai lea o Iutaia, fai mai, “E faapefea ona aumai e lenei tagata lona tino e aai ai??”

Ona fetalai atu lea o lesu ia te i latou, “E moni lava ou te fai atu ia te outou, vagana ua outou aai i le tino o le Atalii o le tagata ma inu i lona toto, e leai so ‘outou ola i totonu ‘iā te ‘outou. O lē ‘ai i lo‘u tino ma inu i lo‘u toto, ‘ua ‘iā te ia le ola e fa‘avavau, ou te toe faatuina foi o ia i le aso gataaga. Auā o lo‘u tino o le mea‘ai moni lea, o lo‘u toto fo‘i o le mea inu moni lea. O lē ‘ai i lo‘u tino ma inu i lo‘u toto, o lo‘o i totonu ‘iā te a‘u, o a‘u fo‘i ‘iā te ia. E pei ona auina mai aʻu e le Tamā soifua, ma ou te ola ona o le Tamā; e fa‘apea fo‘i lē e fafaga ‘iā te a‘u, e ola fo‘i o ia ‘ona o a‘u. O le areto lenei na alu ifo mai le lagi—e lē pei ona aai o tatou tamā i le manai, ma oti. O lē ‘ai i lenei areto e ola e fa‘avavau.” (John 6:48-58)

Sa naunau Iesu ina ia faataunuuina lenei taimi (isi uiga o ‘amen‘) ma sa manao ia latou le faagaloina lava:

Sa ia fai atu ia i latou, “‘Ua ‘ou matuā naunau lava e ‘ai lenei paseka fa‘atasi ma ‘outou a o le‘i o‘u puapuagā, aua ou te fai atu ia te outou, Ou te lē toe ʻai lava i ai seʻia taunuu i le Malo o le Atua.” Sa ia maua se ipu, ma ina ua ia avatu le faafetai, o lana tala lea, “Ave lenei, ma faasoa atu ia te outou, aua ou te fai atu ia te outou, Ou te le toe inu lava i le fua o le vine, seia oo mai le Malo o le Atua.” Na ia tago i falaoa, ma ina ua ia avatu le faafetai, na ia talepeina, ma avatu ia te i latou, fai mai, “O lo‘u tino lenei ‘ua tu‘uina atu mo ‘outou. Ia faia lenei mea e manatua ai aʻu.” (Luk 22:15-19)

I le tusi o Faaaliga, Ua faamatalaina e Ioane le ala na ta'ua moni ai e Iesu o Ia lava o le ‘Amen‘ a le Atua:

‘Ia e tusi fo‘i i le agelu o le fa‘apotopotoga i Laotikaia: “le Amen, le Molimau Faamaoni ma Moni, le Ao o le foafoaga a le Atua, fai mai nei mea: … ” (Rev 3:14)

Ina ua aoao atu e Iesu lenei tatalo, ua faailoa mai e le talalelei ua uma ona ia maua se lagona manino o lana misiona silisili. O lea la, semanu Na te manatu i mea uma o loo i luga a o ia fetalai mai. Peitaʻi e leʻi iai i ona soo ma le motu o tagata na faalogologo i ai lona tofā mamao: O lea la, o lo latou uluaʻi manatu e faatatau i meaʻai ma le avanoa e maua ai le manai faalelagi. Ae peitai, o le matou faaliliu le iloa sa i ai le aoga o le vaai i tua – e pei ona faia e Iesu uma’ soo i tausaga mulimuli ane.

O lea, pe a tatou mafaufau i uiga uma na taʻu mai e Iesu’ upu, ‘Ia e foa‘i mai ‘iā te i matou i le aso nei a matou ‘amen‘ falaoa,’ e faigofie ona iloa pe aiseā e faigatā ai i se tagata faaliliu Kerisiano e tautatala i le gagana Arama, ona suʻe so o se upu i le gagana Eleni e faamatala ai se manatu ua maʻitaga ma uiga.. O se mea e ofo ai, pe a taumafai e sue se upu e faamatala ai lenei falaoa, na ia fa'atupuina se upu tu'ufa'atasi fou e mafai ona fa'amatalaina eseese e pei o se mea, ‘ua saunia e moni ma tele e sili atu i mea moni uma ma mo taimi uma lava?’

vaefaamatalaga

1. ‘Iesu e ala i Mata i Sasa‘e Tutotonu’ O Keneti E. Bailey, SPCK Lomiga (21 Mati. 2008), itulau. 121. (ISBN 978-0281059751)