Kodi Olemba Koperani Nzake?

Kusiyana kwa Yohane

Malinga ndi makolo a mpingo woyamba, Yohane anali uthenga womaliza kulembedwa. Komabe, zimasiyana kotheratu ndi zina mu ulaliki wake wonse ndi zomwe zili, kuyang'ana kwambiri pazokambirana zamseri ndikungonena zozizwitsa zingapo zosankhidwa. Ambiri mwa ameneŵa ndi apadera a Yohane, kulimbikitsa maganizo kuti sanali kupezeka pamene Mateyu, Marko kapena Luka analembedwa.

Kusiyana kwakukulu kwa Mauthenga Abwino ena kungawonekere kwachilendo, koma kwa otsatirawa:

• Monga momwe mlembi akufotokozera (John 21:25), zophatikiza za Mauthenga Abwino onse zikuyimira gawo laling'ono chabe la Yesu’ utumiki wathunthu; kotero palibe chifukwa chenicheni chimene Yohane ayenera kugwiritsira ntchito zitsanzo zomwezo.
• Ikunena momveka bwino kuti ndi zokumbukira za wophunzira yemwe anali pafupi kwambiri ndi Yesu pa mgonero womaliza. (John 21:20). Zinthu zina zimamuzindikiritsa John, amene pamodzi ndi Petro ndi Yakobo anapanga gulu lamkati la ophunzira (c.f. Mark 5:37, 9:2, 14:33); kotero iye anali wokonzeka makamaka kuti afotokoze za mtundu wa zokambirana zomwe iye amaika maganizo ake.
• Cholinga chachikulu cha Yohane ndi kufotokoza kuti Yesu ndi ndani kwenikweni ndi mmene chikhulupiriro chaumwini mwa Iye chimabweretsera moyo wosatha (John 20:31). Izi zakhudza kwambiri kusankha ndi kafotokozedwe ka nkhani.

Ngakhale kusiyanasiyana kumeneku sikusiya maziko oti John anakometsera nkhani zakale, akatswiri ankatsutsa kulondola kwake ponena kuti zambiri za mfundo zake zaumulungu sizinapangidwe kufikira m’zaka za zana lachiŵiri.. Kutsutsa kumeneku tsopano kwatsutsidwa chifukwa cha kupezeka kwa ndime za m’mipukutu ya ku Nyanja Yakufa zimene zimasonyeza kuti mfundo zoterozo zinalipodi m’nthaŵi ya Kristu. (ngakhale zilibe nkhani iliyonse imene Yohane akuwoneka kuti anakopera).

Funso la Synoptic

Mbali inayi, kusanthula malemba a Mateyu, Marko ndi Luka akusonyeza zigawo zazikulu zofanana kwambiri, osati m'nkhani zokha komanso ngakhale chinenero chogwiritsidwa ntchito, kuti amavomereza kuti atengera zinthu zomwe zimagwirizana, kaya olankhula kapena olembedwa: chifukwa chake atatuwa amatchulidwa kuti 'synoptic’ uthenga wabwino.

Maganizo asiyana, komabe, za chikhalidwe cha ubale uwu. Mu gawo lina la tsambali tipenda zonena zomwe adamanga ndikukometsera ntchito ya wina ndi mnzake. Pambuyo pake tipitiliza kulingalira lingaliro lomwe mauthenga onse atatu adachokera ku magwero akale kapena magwero, kuphatikizapo chiphunzitso cha chikalata chotayika chodziwika kuti Q’.

Kodi Olemba Ma Synoptic Atchule Ntchito ya Wina ndi Mnzake?

Mawu oyamba a Luka a Uthenga Wabwino wake amati:

‘Ambiri ayesetsa kulemba mbiri ya zinthu zimene zakwaniritsidwa pakati pathu, monga anaperekedwa kwa ife ndi iwo amene kuyambira pachiyambi anali mboni ndi maso, ndi atumiki a mawu.’ Choncho, popeza ine ndekha ndafufuza mosamala zonse kuyambira pachiyambi, kunandikomeranso kukulemberani mbiri yabwino, wabwino kwambiri Theofilo, kuti mudziwe zowona za zinthu zimene mwaphunzitsidwa.’

Komabe, ngakhale kuti Luka amavomereza poyera kukhalapo kwa zolemba zina za Yesu’ moyo, sanatchule mwachindunji za uthenga wabwino wa Marko kapena Mateyu. Pamenepo, ngakhale kufanana, palibe kutchulidwa kwachindunji mu Mauthenga Abwino kwa ina iliyonse.

Akhoza Kukhala Magwero?

Chifukwa Marko ndiye buku lalifupi kwambiri la Mauthenga Abwino, ndipo zambiri za nkhani zake zimapezekanso m’buku la Mateyu ndi Luka, kaŵirikaŵiri amati Marko ndiye analembedwa choyamba ndipo ena aŵiri anagwiritsira ntchito Marko monga gwero. Pali zinthu ziwiri zazikulu zotsutsa maganizo amenewa, komabe:

1. Monga taonera kwina, ziwiri mwa makolo a mpingo woyamba, Papias ndi Irenaus, amanena kuti uthenga wabwino wa Mateyu usanafike wa Marko ndipo poyambirira unalembedwa m’Chiaramu kapena Chihebri (ngakhale palibe kope loyambirirali lomwe latsala). Okayikira amatsutsa umboni wawo ngati 'wokondera'; koma pazifukwa zakale kuyandikana kwawo ndi magwero oyambirira kumatanthauza kuti umboni wawo uyenera kutengedwa mozama kwambiri.
2. Ngakhale kufanana kwakukulu, pali kusiyana kodabwitsa pakati pa Marko ndi Mauthenga Abwino ena. Ndime zina zikuwonekera mu Mateyu ndi Luka, koma osati mu Mark. Palinso zosiyidwa mwachidwi za zinthu zopezeka mu Marko (e.g. Mark 6:45-8:26; adatchedwa 'kusiya kwakukulu', chifukwa ndizovuta kufotokoza chifukwa chake Luka adazichotsa mu uthenga wabwino). ndipo, ngakhale kuti zambiri mwa Marko zimawonekeranso mu Mateyu, ngakhale pano pali zosiyidwa mosayembekezereka, monga Mk 4:26-9, 7:31-7 ndi 8:22-6, komanso kusiyana kwa malemba. Pamenepo, momwe tingadziwire, Zina mwazinthu zomwe zili m'ndimezi sizikupezeka mu chilichonse.

Mavuto Enanso

Kusiyana kwakukulu pakati pa Mateyu ndi Luka kumapangitsa kuti zikhale zosatheka kuti mwina adawona uthenga wabwino wa winayo panthawi yomwe amalemba.. Mwachitsanzo, nkhani ziwiri za kubadwa kwa Yesu zimaoneka ngati zimatsutsana m’malo ena.

Zikuwoneka kuti? Iwo amatero!

Mwina ankadziwa za ntchito ya winayo, n’zokayikitsa kuti pakanapanda kuyesayesa kugwirizanitsa ziŵirizi.

Mateyu ndi Luka onse ali ndi mafanizo ambiri, kuphatikizanso nkhani za zozizwitsa zina, zomwe sizikuwoneka mwa winayo. Koma pamene zinthu zili zofala kwa onse aŵiri, nthawi zambiri amapezekanso mu Marko; zomwe zikutanthauza kuti kufananaku kudachitika chifukwa cha gwero lazinthu zomwe olemba onse atatu adapeza, m'malo motengera wina kuchokera kwa mnzake.

Mwachidule, ziribe kanthu kuti wina ayesa njira yotani kupanga kudalira kwa uthenga wabwino wina pa mzake pali mavuto. Pali ndime zomwe zikuwonekera mu Marko ndi Luka (koma osati Mateyu), Mateyu ndi Luka (koma osati Marko) ndi Mateyu ndi Marko (koma osati Luka).

Choncho, akatswiri ambiri tsopano akugwirizana ndi lingaliro lakuti mabuku onse atatu a Uthenga Wabwino anazikidwa pa magwero akale.

Back nkhani yaikulu.