Hōʻikeʻike i nā kumu waiwai mua.
N.B. ʻAʻole loaʻa kēia ʻaoʻao i kahi “Pelekania ma'alahi” manaʻo.
Hoʻokumu ʻia nā unuhi ʻakomi ma ka kikokikona Pelekane maoli. Hiki iā lākou ke komo i nā hewa nui.
ka “Pilikia Hapa” ka helu o ka unuhi: ????
Na Koi o ke Kauoha Hou i ka Mea kakau.
- Ma hope o ka hana maʻamau o ia manawa, ʻAʻohe o nā ʻeuanelio i kapa maopopo i ko lākou mea kākau. Eia naʻe:
- a) ʻO nā hoʻolauna iā Luke (1:1-4) a me na Hana (1:1-2), hui pū ʻia me kā lākou ʻano kākau, hōʻike i kēia mau mea i kākau ʻia e ka mea like, naauao loa, kanaka. ʻO ka hoʻomaka ʻana i ka ʻeuanelio e hōʻike ana ua ʻike ʻo ia i ke ola ʻana o nā moʻolelo ʻē aʻe o Iesū’ ola, akā e ʻimi ana e hōʻike i kahi moʻolelo i kauoha ʻia ma mua o ka hoʻāʻo mua; ʻoiai ʻo ka hoʻomaka ʻana o Acts e hōʻike ana ua kākau ʻia kēia ma ke ʻano he hope o ka ʻeuanelio. Hoʻololi ʻia mai ke kanaka ʻekolu a i ke kanaka mua (ka mea i kapa ʻia ʻo mākou’ pauku) ma na hapa o na Mokuna Oihana 16, 20, 21, 27 a 28 e hōʻike ana he hoa hele ʻo ia no St. Paul.
b) Loaʻa i ka ʻeuanelio a Ioane kekahi mau kuhikuhi i kahi haumāna i kapa ʻole ʻia i aloha nui ʻia e Iesū a i hilinaʻi iā ia i ka ʻahaʻaina hope e nīnau i ka ʻike o Iesu.’ Betrayer. Ua ikeia keia haumana i kapa ole ia ma Ioane 21:20-4 ma ke ano he kumu mua no ka euanelio. ʻAʻole maopopo iā Petero, ka mea i olelo pinepine ia ma ka inoa: akā ua kūpono ka wehewehe ʻana a me nā hōʻailona ʻē aʻe me John, ʻaʻole hoʻi i kapa ʻia ka inoa. No ka mea kakau hookahi no na episetole a Ioane; ʻaʻole naʻe i kapa ʻia ʻo ia ma kekahi o lākou. Ua ʻike maopopo ʻia ʻo Ioane ʻo ia ka mea kākau o Revelation: ʻaʻole naʻe i loaʻa nā mea pili i kēia kūkākūkā.
- c) He liʻiliʻi ka hoʻopaʻapaʻa kula e pili ana i ka hapa nui o nā episetole a St Paul, okoa ia mau mea ia Timoteo a me Tito. Hōʻike lākou i kahi ʻano ʻokoʻa a me nā ʻike aʻoaʻo a ʻike mau ʻia ʻo ia kāna hana, kahi wahi a Paulo i haʻi ai ma ke ʻano he mea hōʻoia i loko 2 ʻO nā 3:17. (E hoomanao i ka Episetole i ka poe Hebera ʻaʻole e koi aku iā Pauline ka mea kākau.)
- D) ʻelua 1 a 2 Ua hōʻike maopopo ʻo Peter i kā lākou mea kākau. Ua hoʻopaʻapaʻa ʻia kēia e kekahi poʻe naʻauao, ʻoiai ke mau nei ka manaʻo kuʻuna. Eia naʻe, e pale i ka hoʻopaʻapaʻa pono ʻole ʻaʻole lākou i ʻōlelo ʻia ma ke kūkākūkā o kēia manawa.
- e) Ua hoike mai ka episetole a Iuda na Iuda i kakau, kaikaina o Iakobo. Eia naʻe, hāʻawi ia i nā hōʻike pololei liʻiliʻi e pili ana i ke alahouana, no laila ʻaʻole i ʻōlelo ʻia ma kēia kūkākūkā.
E kūkākūkā kaʻawale ʻia nā hōʻike kūloko e pili ana i ka pili ʻana o nā palapala o ke Kauoha Hou.
Hoike a na Makua Ekalesia Mua.
- Polycarp (Kāleʻa 69-155)
- Polycarp, Bihopa o Semurena, he haumana ponoi ia e ka lunaolelo Ioane, a ua puhi ʻia ma ka lāʻau ma hope o ka hōʻole ʻana i ka lehulehu e hōʻole i kona manaʻoʻiʻo. He palapala i kakauia i ka ekalesia ma Pilipi (ʻaʻole e huikau me ka palapala NT i kākau ʻia e Paulo) ʻo ia wale nō nā mea i koe o kāna mau palapala ponoʻī: akā, he mea nui ʻo ia i kumu no nā mea kākau.
- Papias (Kāleʻa 60-140)
- ʻO Papias ka pīhopa o Hierapoli ma Perugia, a he mea kakau nui. Ke ola nei kāna mau palapala i kēia mau lā ma nā huaʻōlelo mai nā mea kākau ʻē aʻe, e like me Eusebius a me Irenaeus. Ua haʻi ʻo Irenaus iā mākou he hoa ʻo ia no Polycarp a ua lohe pū ʻo ia iā John. Ua haʻi ʻo Eusebius i kahi pauku i wehewehe ai ʻo Papias pehea ʻo ia e nīnau ikaika ai i ka mea āna i hālāwai ai i ʻike mua i ka poʻe ʻAposetolo a me nā alakaʻi o ka ʻekalesia mua.. Hoʻopuka pū ʻo Eusebius i kēia ʻōlelo a Papias:
ʻO Mark, ua lilo ia i mea hoakaka no Petero, kakau pololei i na mea a pau ana i hoomanao ai, me ka hoʻopaʻa ʻole naʻe i ka mea i ʻōlelo ʻia a i hana ʻia e Kristo. No ka mea, aole ia i lohe i ka Haku, ʻaʻole hoʻi i hahai iā ia; aka mahope, e like me kaʻu i ʻōlelo ai, (hele) PEOUS, nāna i hoʻololi i kāna mau ʻōlelo aʻo i nā pono (o kona poe lohe) akā, ʻaʻohe ona manaʻo e hāʻawi i ka moʻolelo pili i nā ʻōlelo a ka Haku. No laila ʻaʻole hewa ʻo Mark, oiai ua kakau iho la oia i kekahi mau mea i kona hoomanao ana; no ka mea, he mea ia nana e malama ole i kekahi mea ana i lohe ai, a i ʻole e kau i kekahi ʻōlelo wahaheʻe i loko.’
- Hoʻopaʻa ʻia ʻo Papias e ʻōlelo ana:
'A laila, Na Mataio i haku i na olelo ma ka olelo Hebera, a wehewehe kela mea keia mea e like me kona hiki.’
- ʻOkoʻa ka manaʻo o Papias na Mataio i kākau ma ka ʻōlelo Hebera, a ma ka ʻōlelo Aramaic, ka olelo a ka poe Iudaio.
- Irenaeus (Kāleʻa 120-190)
- He haumana ʻo Irenaus na Polycarp, ka mea i hoikeia maluna, he haumana ia na Ioane ponoi. Hoʻopaʻa ʻo ia i kēlā:
Ua hoʻopuka pū ʻo Mataio i kahi ʻeuanelio i kākau ʻia i waena o ka poʻe Hebera ma kā lākou ʻōlelo ponoʻī, oiai o Petero laua o Paulo e hai ana ma Roma, a e hookumu ana i ka ekalesia. Ma hope o ko lākou haʻalele ʻana, Mahalahi, ka haumana a me ka unuhi olelo a Petero, Ua haawi mai ia makou ma ka palapala i ka mea a Petero i hai mai ai. Luke kekahi, ka hoa o Paulo, i kakauia ma ka buke o ka Euanelio i haiia e ia. Mahope iho, John, ka haumana a ka Haku, ka mea i hilinai ma kona umauma, Ua hoolaha oia i ka Euanelio i kona noho ana ma Epeso ma Asia.’
- Clement of alexandria (Kāleʻa 155-220) wahi a Mareko:
'I ka manawa, ma Roma, Ua hai akea o Petero i ka olelo, a ma ka Uhane i hai aku i ka euanelio, koi aku ka lehulehu ia Mareko, ka mea i hahai iā ia no ka manawa lōʻihi a hoʻomanaʻo i ka mea i ʻōlelo ʻia, e kakau iho. ʻO kēia kāna i hana ai, e haawi ana i kana euanelio i ka poe a pau i makemake.’
Hōʻaʻakeʻa
ʻOiai ʻaʻole i kapa ʻia nā mea kākau euanelio ma ke Kauoha Hou ponoʻī, Ua hoʻokūpaʻa ʻia kā lākou mau ʻōlelo kuʻuna e nā Makua Ekalesia Mua. He mau mana kēia i pili, pili pono i nā lunaʻōlelo a me nā ʻohana Karistiano ʻē aʻe a ua mākaukau e make no kā lākou hōʻike..
E like me ka hoike a keia mau kumu mua, ʻO Mataio ka ʻeuanelio mua o ke Kauoha Hou i kākau ʻia. No ka mea, ua ʻōlelo ʻo Irenaus ua hana ʻia i ka wā e noho ana ʻo Petero lāua ʻo Paulo ma Roma i kēia mau wahi i ka ʻeuanelio ma hope o ka hapa nui, ina aole pau, na Episetole a Paulo (ʻO Roma ka hopena hope o Paulo).
Mahalahi (ʻike ʻia ʻo John Mark, he haumana no Ierusalema i olelo pinepine ia ma ka Oihana) kākau koke ma hope, ma muli o ka hoike a Petero. Ua kākauʻo Luke i kona aono ma hope, hahai ʻia e Acts, a ʻo Ioane ka hope o nā mea hōʻike nui hope loa i ke alahouana i kākau ʻia.
Hana ʻaoʻao e Kevin King
