kāwanatanga & Tāhuhu i roto i te Ekalesia Early (pt2)

3. HAKAI, RĀTAI TAKE (διακονος – nga rikona)

3.1 Te Kawenga a te Kaihoko

Kare e kitea e matou he whakamahinga o te kupu 'diakono’ i roto i nga Mahi, ahakoa he maha nga wa e kitea ana i roto i nga pukapuka. Ko tona tikanga tuatahi ko te 'tavini.’ He uaua tenei ki te tautuhi i te whānuitanga o te kawanatanga me te tino mohio, i te mea ko te hunga katoa e hiahia ana ki te kaiarahi i roto i te hahi tuatahi me noho hei pononga i te tuatahi (Mt 20:26, 23:11, Mk 9:35, 10:45). No reira Paulo i faaohipa ’i i te parau no Iesu (Rom 15:8), ko ia ano (2 Cor 3:6,6:4,11:23, Eph 3:7, Col 1:23,25), Aporo (1 Cor 3:5), Timoti (1 Thess 3:2), Tikiku (Eph 6:21), Ko Epapara (Col 1:7) raua ko Phepe (Rom 16:1).

Heoi, nga korero penei Phil 1:1 otirā 1 Tim 3:8-13 kia tino marama i whakamahia te kupu hei tohu i tetahi tuunga motuhake i roto i te hanganga o te whare karakia.

3.2 Te Hitu

Ko te putanga tuatahi o te taumata tuarua ōkawa kei roto Acts 6:1-8, ka whakaritea nga tokowhitu hei tiaki i nga pouaru. He tikanga ano te kawe i nga whakahere hei tiri ma nga akonga “ki nga apotoro’ waewae” (Acts 4:35,37, 5:2). Heoi, i te mea ko te amuamu ki nga Hiperu te nuinga (Acts 6:1), e ere i te mau aposetolo iho â râ, apitihia e te parau a Petero ‘e ere i te mea tano ia faarue tatou i te parau a te Atua, me te mahi tepu’ (Acts 6:2) E tohu ana kua roa kee te tuku opaki i aua kawenga. Ko te mea i tohua ratou ki te 'mahi (διακονεω) tepu', e kii ana ka kiia ratou he rikona.

3.3 Te tahi atu mau diakono

Ko ta matou i kite ai, i tetahi tikanga he rikona katoa nga rangatira o te hahi, ehara i te mea mo te Karaiti anake, mo te rongopai ranei, engari o te hahi (cf. Col 1:23,25). Me waiho ki te taha nga tohutoro rangirua, heoi, e nehenehe tatou e ite e piti e au ra e diakono no te mau ekalesia taa ê:

Phepe, he rikona no te hahi i Kenekerea (Rom 16:1),

Ko Epapara, he diakono no te hahi o Kolosa (Col 1:7, 4:12).

Ko te tuunga tika o Tikiku raua ko Timoti he iti ake te whakamarama.

3.4 Mahinga me nga Kounga o nga Diakono

Te parau ta Paulo i faaohipa no te faataa ia Phebe i roto i te Roma 16:2 te tikanga o te tikanga ‘tetahi e tu ana i mua,’ a ka taea te huri hei 'awhina’ me te ‘kaitiaki.’ Te faataahia ra o Epaphera mai ‘te tutava noa i te pure no outou, kia tu tika ai koutou, kia tino tika i roto i nga hiahia katoa o te Atua’ e mai te mea e ‘itoito rahi to ratou no outou’ (Col 4:12-3). Kei te marama, he hepara rawa te ngakau o tenei tangata.

Ko nga tokowhitu i tino whakaaro nui ki te mahi i nga hiahia o nga pouaru, me te ahua kaore i whakamahia e ratou tetahi mana i tua atu i ta raatau mahi.. Heoi, Ko te whakawhanaketanga o te mahi minita a Tepene e whakaatu ana ko tana mahi i whai waahi ki te minita i runga i te taumata tipua ki te hunga nana nei te kawenga me te tiaki i te rongopai ki te hunga whakahe. (Acts 6:6-8).

I roto 1 Tim 3:13 Te parau ra Paulo e ‘te feia i tavini maitai (hei diakono) kia whiwhi koe i te turanga pai me te tino u o to ratou whakapono ki a Karaiti Ihu.’ No reira, ahakoa he pononga te mahi a te diakono; e kore e tika kia kitea he mea iti ki te mahi minita i roto i nga mahi taonga.

Ko nga tohu i whakatakotoria mo nga rikona me o ratou whanau e Paora i roto 1 Tim 3:8-12 he rite tonu ki nga o nga ohupuku i nga irava o mua (1 Tim 3:2-7). Ko te tikanga, kia marama to ratou whakapono, e ti'a ia ratou e ta ratou mau vahine ia riro ei huru morare hapa ore e ia nahonaho maitai to ratou oraraa utuafare.

Te vai noa ra te tahi mau titauraa a te mau tiaau, heoi. Ko nga kaitirotiro kaore e taea te huri hou (1 Tim 3:6): ka taea te whakatu rikona i muri i te whakamatau (1 Tim 3:10). E tia i te mau tiaau ia aravihi i te haapii (1 Tim 3:2): Ko nga diakono anake i hiahiatia kia whai ngakau pono, te hohonutanga o to ratou whakapono (1 Tim 3:9). Ua tiaihia te mau tiaau ia faaite i te farii maitai (1 Tim 3:2): Ko te whakaaro kare ano pea te hunga whakapono iti rawa kia rite mo te whakaekenga o to ratau oranga kainga?

Kia mahara, ahakoa te nuinga o nga whakamaoritanga o 1 Tim 3:8-12 e kii ana he tane tonu nga rikona, He wahine a Phebe (Rom 16:1). Ko te kupu i whakamaoritia hei 'wahine’ i roto 1 Tim 3:11&12 ko te tikanga 'wahine’ (i roto i te AV, hei tauira, kua whakamaoritia hei ‘wahine’ 92 wa me te wahine’ 129 wā). Ko te tikanga tenei, mai te possessive ‘ratou’ karekau i te reo Kariki, ko nga kupu whakatuwhera o 1 Tim 3:11 Ka taea te whakaputa rite, 'Ko nga wahine ano …'! Mea anaanatae ia tapao e aita e parau mai te reira te huru i roto i te mau irava na mua ’tu no nia i te mau ‘tiaau’ (1 Tim 3:2-7 – kite 5.6). Ko tehea te mea pea: e te huru o te vahine a te diakono e huti rahi a‘e i te mana‘o ia Paulo i to te hoê tiaau, i tapiritia ranei e ia tenei korero na te mea i mahara ia ki etahi wahine rikona, mai ia Phebe?

4. NGA MAHI APOSETIKA

Te vai ra te hoê pǔpǔ tane mea fifi roa ia faataahia ei aposetolo, kaumatua ranei diakono. I whakaritea enei e nga apotoro ki te kawe i nga mahi motuhake hei tirotiro i etahi o nga hahi hou, maha mo te wa poto.

4.1 Barnabus

I roto Acts 11:19-26 te tai'o nei tatou i to Baranabus i tonohia mai Ierusalema mai i te ekalesia apî i Anetiohia. Kaore i te maarama he aha tana mana mana i tenei wa; no te mea aita oia i piihia i te tahi vahi e matahiapo aore ra e tiaau, aita atoa oia i piihia ei aposetolo e tae roa i to raua tonoraahia o Paulo i to raua tere mitionare matamua mai Anetiohia.. Ahakoa ra, e marama ana i haere tahi ia me nga apotoro’ i whakawhiwhia ki a ia te mana whakahaere, a, i whai mana ia i roto i te hahi mai i te wa i tae mai ai ia.

4.2 Ko Hura raua ko Hira

Ko Hura raua ko Hira, i faataahia mai ‘te mau taata aratai i roto i te mau taeae’ (Acts 15:22) i tonoa e nga apotoro ki te whakau i ta ratou whakatau mo te kotinga (Acts 15:25-7). He poropiti nga tangata tokorua (Acts 15:32). He wa poto noa ta ratou misioni; e au ra râ e ua faaoti o Sila na nia iho i to ’na iho mana‘o e faaea i Anetiohia (Acts 15:34 – ahakoa kei te ngaro tenei irava i etahi tuhinga).

4.3 Timoti, Titus et al.

He maha nga wa i whakarerea ai e Paora nga tangata whiriwhiri mo te wa poto ki te tirotiro i nga hahi hou me te whanake haere (Acts 17:14-5 & 18:5, 18:19-9, 19:21-2). 1 Timoti raua ko Taituha (tirohia i raro) e whakaatu ana enei tokorua kua hoatu ki enei tangata te mana ki te whakahaere mana i roto i nga hahi o te takiwa, tae noa ki te whakarite i nga kaumatua. Heoi, kare ratou e kiia he apotoro, he kaumatua ranei.

5. NGA Kaumatua (πρεσβυτερος)

5.1 I Hiruharama

Acts 9:32 E whakaatu ana a Pita e haere ana ki te mahi minita. I muri tata mai i tana hokinga mai (Acts 11:1) ka kitea e matou te korero tuatahi mo nga 'kaumatua’ i roto i te whare karakia Acts 11:30; i reira ka tukuna he oranga mo te matekai ki nga kaumatua o Hiruharama i Anatioka. Kaore he korero mo nga apotoro i roto Acts 11:30 i runga i tenei take whakahaere noa; ahakoa ka puta mai Acts 12:1-25 ko Pita raua ko Hemi teina o Ihu kei Hiruharama pea i tenei wa. (N.B. ahakoa Acts 11:30 Ko te korero tuatahi mo nga kaumatua, ka tautohetia tera Gal 1:18-9 ehara i te korero mo tenei haerenga; engari ki te haerenga tuatahi a Paora ki roto Acts 9:26-31. Te auraa ra, ua itehia a‘ena o Iakobo ei aposetolo e ua tavini ei peresibutero i te mea e aita te tino ahuru ma piti.)

I to Paulo raua Baranabus haereraa i Ierusalema no nia i te tumu parau haapiiraa o te peritomeraa (Acts 15:1-31), he pai ki te kite i te whai waahi o te hahi katoa. He powhiri tuatahi na te hahi, i reira te take i whakaarahia tuatahitia ai e nga Parihi tahuri (Acts 15:4-5). Katahi ka whakatauhia i te hui a nga apotoro me nga kaumatua (Acts 15:6-21), mai ta te ekalesia i Anetiohia i mana‘o na (Acts 15:2). Ko te ahua nei ka tukuna te whakatau ki te aroaro o te hahi katoa (Acts 15:22). He mea tika ano kia kite i te tino whakahē i roto i te reta hua o te hunga e, te ahua nei kaore he mahi minita e mohiotia ana hei kaiako (Acts 15:1), i ako i te tikanga o te kotinga kore mana mai i te kaiarahi (Acts 15:24).

I to Paulo ho‘iraa i Ierusalema i te taime a haruhia ’i oia, ua tuuhia ’tu oia i mua ia Iakobo e te mau matahiapo (Acts 21:18); te ahua nei kei a ratou te kawenga mo nga mahi a te hahi o Hiruharama. Ua haapeapea roa teie mau taata i te ape i te inoino i te mau ati Iuda faaroo o tei tamau noa i te ‘itoito i te ture.’ (Acts 21:20). Paora, heoi, e ere roa ’tu oia i te tâu‘a ore i te mau oroa ati Iuda iho (Acts 16:1-3, 18:18,21), a, te ahua nei kaore he whakahee mo ta ratou otinga e whakaarohia ana (Acts 21:23-6). Ko te mahere o te whakaraerae i hoki mai: engari karekau he huarahi e mohio ai mehemea ka pai ake nga mea me i mahi kee.

5.2 I Anatioka

Ahakoa he maha nga korero taipitopito mo te ahua o te whakahaerenga o te hahi Anatioka me nga whakatau. (Acts 11:20-30, 13:1-3, 15:1-3,30-40) karekau he korero mo nga kaumatua.

Ka puta mai Acts 11:20-30 e na te mau aposetolo i faatoroa na mua ia Baranabus no te tiaau i te ohipa i Anetiohia; a i muri iho ka karanga ia ki a Paora hei awhina i a ia ki te whakaako i te hahi.

I roto Acts 13:1-3 Ko te whakatau kia tonoa a Paora raua ko Panapa mai Anatioka e whakaatu ana ko te kaiarahi i Anatioka ko nga poropiti me nga kaiwhakaako.. Tera pea ko Lucius no Hairini (v1) ko ia tetahi o nga pionia tuatahi o tenei hahi (cf. Acts 11:20).

I roto Acts 15:2 Ko Paul raua ko Panabus te mahi matua ki te wero i nga manuhiri i whakaako i te kotinga: engari ko te whakatau kia tonoa ratou ki Hiruharama, he mea whakahaere. I to ratou hokinga mai ka whakaatu ki te hahi katoa, e te mau tia aposetolo o Iuda raua o Sila. Muri iho, Ua tamau noa Paulo raua Baranabus i te haapii e i te poro i Anetiohia, me te tini ke atu (Acts 15:35).

Ko te ahua o te kaiarahi o Anatioka i tino aro ki nga mahi whakaako me nga mahi poropiti. Ko te kore korero mo nga kaumatua he ahua ke, ma te haamana‘o i te papu maitai o Paulo i te tiaraa matahiapo i roto i te mau ekalesia ta ’na i pionie (tirohia i raro): engari ko te tino whakamaramatanga ko enei rangatira kua noho hei kaumātua tuturu.

5.3 Nga Hahi Hinetene

E mea papu e ua farii Paulo raua Baranabus i te mana‘o no nia i te tiaraa matahiapo, i te mea ka kite tatou i a raua e whakarite ana i nga kaumatua i roto i nga hahi katoa i whakaturia ake nei e ratou i mua o te hokinga mai ki Anatioka (Acts 14:23).

I roto Acts 20:17-38 Ua paraparau Paulo i te mau matahiapo no Ephesia. I whakaritea enei i mua noa atu, e te rata matamua a Paulo ia Timoteo, o tei vaiihohia i Ephesia a ho‘i faahou ai Paulo i Makedonia (1 Tim 1:3, cf. Acts 20:1-3), te vai ra te mau haapiiraa haamaramaramaraa no nia i te mau tapao no te mau tiaau e te mau diakono (1 Tim 3:1-13). Papu maitai na Timoteo i tonohia e Paulo no te faaohipa i te a‘o i roto i te ekalesia (1 Tim 1:3, 4:11-2, 5:19-21) me te whakapa ringa ki etahi atu i nga wa e tika ana (1 Tim 5:22). No reira, e au ra e mea tano ia mana‘o e ua nominohia te mau matahiapo no Ephesia i taua tau ra.

Ka whakaatu ano a Paora i tana whakapono ki te kaumatuatanga i a ratou i noho mo etahi wa i Kariti, i te ara ki Roma (Acts 27:7-13). I to ratou tereraa, ua vaiiho oia ia Tito no te faatoroa i te mau peresibutero i te mau oire atoa’ (Tit 1:5). He rite tonu tana reta ki a Taituha 1 Timoti, kei roto hoki nga whakaakoranga mo nga whakaritenga mo te kaumatuatanga (Tit 1:5-9).

5.4 Ko nga Apotoro hei Kaumatua

I roto 1 Pet 5:1 Te parau ra o Petero i te mau matahiapo mai te hoê ‘hoa peresibutero.’ Ka korero ano a John ki a ia ano he kaumatua i roto 2 John 1:1 me ngā 3 John 1:1. Ka rite ki nga korero i mua, Ko Iakobo te tuakana o Ihu i whakaahuatia e Paulo hei apotoro: engari ka kiia ia he kaumātua pakeke, ahakoa kaore i kiia penei, i te mea ko tana mahi minita kei te aro ki te kaiarahi o roto o te hahi o Hiruharama. Aita i papu maitai e ua tano anei teie mana‘o i nia i te mau aposetolo; ahakoa ko te tumanako tera, kia rite ki nga apotoro katoa i tika kia mahi pononga ('diakono') tuatahi me te tuatahi, ka taea e tetahi apotoro te mahi i tenei mahi.

5.5 Mahi a nga Kaumatua

I roto Titus 1:7 Ua faataahia te mau matahiapo mai te mau ‘tiaau na te Atua’, ma te haapapu i ta ratou hopoia i mua i te Fatu no te feia i raro a‘e i ta ratou aupururaa. Te a‘oraa a Paulo i te mau peresibutero no Ephesia Acts 20:17-38 te faaite ra e ua hi‘o Paulo i te mau matahiapo mai te mau tiaau’ (επισκοπος), ko tana mahi he 'tiaki hipi (ποιμαινω) te hahi a te Atua..’ (Acts 20:28).

Ko te kupu ‘kaiwhakahaere’ (NO 'Episekopo', engari ko te tikanga 'maataki nui') he mea whakawhiti ki te 'kaumatua’ i roto Tit 1:5-7 e te taa-ê-raa i te mau ‘diakono’ i roto Phil 1:1. I roto 1 Tim 3:1-7 Te faataa ra Paulo i te mau tapao no te ‘tiaau’, whai atu ki roto 1 Tim 3:8-13 na te hunga mo nga 'rikona'. Kei te whakamahia kotahi ki te tohutoro ki a Ihu i roto i 1 Pet 2:25 a kahore he wahi ke atu. Ko te kupu i takea mai ko te 'oversight’ (cf. 1 Tim 3:1) puta i roto Acts 1:20, i reira e faaohipahia ’i te aposetolo Iuda tei hi‘a: heoi, ka puta noa i konei hei korero mai i te putanga Septuagint o Psalm 109:8 na reira kaua e kiia hei kanohi mo N.T. kupu kupu. No reira he mea tika ki te whakatau ko nga kupu 'kaumatua’ e te tiaau’ he rite tonu ki te N.T.

He maha nga ahuatanga o te tirotiro. I roto Acts 20:29-30 e kii ana ratou kia tupato ki te hunga he hunga titorehanga, e whai ana ranei ki te kukume tangata ki muri ia ratou,. I roto 1 Tim 3:5 e kiia ana ko ‘te tiaki’ te hahi me roto 1 Tim 5:17 hei 'whakahaere'.

Ko te kaupapa o te ‘hepara’ (ποιμαινω) he maha nga tohu i roto i nga tohu o te kawenata hou. Heoi, ko te taitara ‘hepara’ (ranei ‘hepara’ – ποιμην) kotahi anake te whakamahi i nga rangatira o te hahi, i roto Eph 4:11, i te mea kaore he whakamaramatanga marama mo te kupu me tana mahi (Inaha, te vai ra te tahi mau mârôraa e tano anei ia iritihia ei ‘orometua e te mau orometua’ he 'kaiako-kaiako' ranei).

He iti noa nga korero mo te 'tiaki hipi’ mahi a nga rangatira o te hahi. I roto Acts 20:28-35 I muri a‘e, ua parau o Paulo ia ratou ia riro ei tauturu no te feia paruparu e te horoa eiaha râ i te farii (Acts 20:35). Te haamaramarama ra o Petero i te faufaaraa ia horoa i te hoê hi‘oraa no te taviniraa tuutuu ore ta vetahi ê e nehenehe e pee 1 Pet 5:2-3. Ua parau Iesu ia Petero ‘a tiai i ta ’u mau mamoe’ i roto John 21:16: engari i roto John 21:15 & 17 i whakamahia taua whakapakoko hepara me tetahi atu kupu he tikanga ake mo te 'whangai.’ 1 Cor 9:7 te tapao ra e e tiaraa to te tiai mamoe ia fana‘o i te tahi mea no roto mai i ta ’na nǎnǎ.

Heoi, Ko te whakaaro ki te horopaki whanui e whakaatu ana ko te hepara e arahi ana i te kahui, te whakatakoto tauira hei whai ma ratou; a mo tenei mahi me mohio nga hipi ki tana kaiarahi (John 10:3-4). Mai te peu e e titauhia, e horoa oia i to ’na iho ora no te paruru i te mau mamoe i te ati (John 10:11-15). Ka kohia e ia nga hipi (John 10:16) me te pupuri ia ratou kei kotiti ke (Mt 18:12, Ez 34:12-3), ka whangai, ka whakainu ia ratou (Ez 34:13-15, Rev 7:17) me te tiaki i nga turoro me te hunga whara (Ez 34:16, cf. Jas 5:14-5). Ka kaha hoki ia ki te aukati i te raruraru, i te tukino ranei i roto i te kahui (Ez 34:16-22 & Rev 2:27, 12:5, 19:15 – ‘hepara’ me te tokotoko rino).

No reira ka whakaaro pea tatou ko nga mahi a nga kaumatua ka uru enei waahanga katoa: ārahitanga mā te tauira, te parururaa i te mau fifi i te pae haapiiraa e i te taata iho, te hanga i te kotahitanga me te aronga whakamua, te whakarite kia tika te whakaako me te whakaki i te wairua o te tangata (me te whakawhiwhinga tika mo nga taonga) me te whakaora i nga ngoikoretanga o te hinengaro me te tinana.

Kia mahara ano ka whakahuahia nga kaumatua, tata tonu ki te maha. Ko nga kupu a Paora i roto Acts 20:18-38 Ua faataehia ratou i te mau matahiapo no Ephesia ei pǔpǔ. Eiaha tatou e mana‘o e na te mau matahiapo tataitahi e rave i te mau ohipa i nia nei: engari me tumanako tatou kia kapi katoa ratou e nga kaumatua o te takiwa.

Kia mahara ano kei te hono nga kaumatua ki nga hahi i nga waahi motuhake (Acts 14:23, 20:17, Tit 1:5), taa ê noa ’tu te mau aposetolo e parau ra ia ratou iho ei mau matahiapo.

5.6 Tohu Awhina mo te Kaumatua

Ko nga whakaritenga mo nga kaumatua kua tautuhia ki 1 Tim 3:1-7 and Tit 1:5-9. Mai tei aparauhia i mua e te mau diakono, kia marama to ratou whakapono, e ti'a ia ratou e ta ratou mau vahine ia riro ei huru morare hapa ore e ia nahonaho maitai to ratou oraraa utuafare. Ko te ahua o te whakaaro he tane marena nga kaumatua (1 Tim 3:2,4, Tit 1:6) – E au ra e te mana‘o ati Iuda e mea iti roa to te mau tane faaipoipo-ore-hia i te ite i te ‘ora mau’ – ahakoa he mea nui ake tenei ki te karo i te maha o nga wahine, i te taupatupatu ranei i roto i te kainga, i te tohe ki te marena.. (Ka rite ki te korero i runga ake nei, ko nga whakaritenga mo nga diakono he pera ano: engari kotahi te rikona he wahine.)

Ko te taitara ‘kaumatua’ te tikanga, i puta te aro ki te pakeketanga ki te kore e taea e tetahi kaumatua te huri hou (1 Tim 3:6). Me tino mohio tenei, ahakoa. Te ahua nei ko etahi o nga kaumatua i whakaritea e Paora ki roto Acts 14:21-23 me he hunga hou kua huri: ahakoa Gal 2:1 he maha nga tau kei waenganui Acts 12:25 & 15:4, karekau he mohio mo te roa o tana noho ki ia waahi.

E tia i te mau matahiapo ia fana‘o i te aravihi no te haapii e ia nehenehe ratou e patoi i te mau haapiiraa hape (1 Tim 3:2, Tit 1:9). I tino whakanuia te hunga tohunga ki tenei wahanga (1 Tim 5:17).

He tohu motuhake ano, he rereke ki to nga rikona, ko te tikanga kia manaaki ratou (1 Tim3:2, Tit 1:8). Ko te whai waahi ki nga taangata tetahi waahanga nui o te mahi: no reira ko te hunga i tino mihi ki tenei ka taea te whakaaro he pai.

Te miharo, i runga i te tirohanga a te kawanatanga ki a raatau mahi, kaore he whakamatautau motuhake mo te tika mo tenei kaupapa, hau atu i te onoonoraa e ia riro te hoê peresibutero ei taata ‘e faatere maitai i to ’na iho fare’ (1 Tim 3:4-5, Tit 1:6): otira e kore e nui ake i ta nga rikona e hiahiatia ana (1 Tim 3:12).

Ko te taumata noa o te tohu tohu e hiahiatia ana i enei wahanga e rua kua pahure ake nei he iti nei te tautoko ki te whakaaro me tino mohio te kaumatua ki te whakahaere me te korero ki nga tangata.; ahakoa ka tino whai hua enei pukenga i roto i nga koroua katoa. Ko te ahua ake pea ehara nga kaumātua i te momo momo momo, engari i whiriwhiria te titonga o nga kaumatua o te takiwa kia taea ai e ratou te whakahaere nga mahi hepara katoa. E faataa te reira i ta Paulo i parau ia Timoteo, 'Kia tatau kia rua nga honore mo nga kaumatua e whakahaere pai ana, engari rawa ia mo te hunga e mahi ana i te kupu, i te whakaako.’ (1 Tim 5:17). Kaore ia e kii ana kaore etahi o nga kaumatua e tino pai ki a raatau mahi: engari ko te whakanui i te uara o etahi o nga minita.

(Hoki atu ki nga mea / Tonu te panui)