Ndị dere Oziọma ahụ hà ṅomiri ibe ha?

Ihe pụrụ iche nke Jọn

Dị ka ndị nna ụka mbụ, Jọn bụ ozi ikpeazụ e dere. Otú ọ dị, ọ dị iche kpamkpam na ndị ọzọ na ngosipụta ya na ọdịnaya ya n'ozuzu ya, na-elekwasị anya karịa na mkparịta ụka nkeonwe yana naanị gbasara ọrụ ebube ole na ole ahọpụtara. Ọtụtụ n'ime ha bụ ndị pụrụ iche nke Jọn, na-eme ka echiche ahụ sikwuo ike na ọ dịghị mgbe Matiu, Ẹkewet Mark m̀mê Luke.

Ọdịiche dị n'etiti ozi ọma ndị ọzọ nwere ike iyi ihe ijuanya, mana maka ihe ndị a:

• Dị ka onye edemede na-ekwu (Jọn 21:25), ihe ejikọtara ọnụ nke ozi-ọma nile na-anọchi anya nanị ntakịrị akụkụ nke Jisọs’ ozi zuru oke; ya mere ọ dịghị kpọmkwem ihe mere Jọn ji kwesị iji otu ihe atụ ahụ mee ihe.
• Ọ na-ekwu hoo haa na ọ bụ ihe ncheta onwe onye nke onye na-eso ụzọ Jizọs bụ́ onye kacha nọrọ Jizọs nso n'oge nri anyasị ikpeazụ. (Jọn 21:20). Ihe ndị ọzọ na-akọwa ya dị ka Jọn, bụ́ onye ya na Pita na Jems kpụrụ ndị na-eso ụzọ n’ime (c.f. Mark 5:37, 9:2, 14:33); n'ihi ya, o doro anya nke ọma ịkọ ụdị mkparịta ụka ọ gbadoro ụkwụ na ya.
• Isi nzube Jọn bụ ịkọwa onye Jizọs bụ n’ezie na otú okwukwe onwe onye n’ime Ya si eweta ndụ ebighị ebi (Jọn 20:31). Nke a emetụtala nhọrọ na ngosipụta nke ihe.

Ọ bụ ezie na ụdị dị iche iche a na-ahapụghị ihe ndabere maka ịsị John mma akụkọ mbụ, Ndị ọkà mmụta na-arụrịta ụka banyere izi ezi ya site n'ịzọrọ na e chepụtaghị ọtụtụ n'ime echiche nkà mmụta okpukpe ya ruo na narị afọ nke abụọ.. Ugbu a achọpụtala akụkụ Akwụkwọ Nsọ ndị dị n'Oké Osimiri Nwụrụ Anwụ bụ́ ndị na-egosi na echiche ndị dị otú ahụ dị adị n'ezie n'oge Kraịst emebiwo mkpesa a. (ọ bụ ezie na ha enweghị ihe ọ bụla Jọn yiri ka ọ̀ depụtaghachiri ha).

Ajụjụ Synoptic

N'akụkụ aka nke ọzọ, nyocha ederede nke Matiu, Mak na Luk gosipụtara akụkụ buru ibu yiri nke ahụ, ọ bụghị naanị na ọdịnaya kamakwa asụsụ eji, na a na-ekwenyekarị na ha esitela n'ihe gbasara isi mmalite, ma ọnụ ma ọ bụ dee: ya mere a na-akpọkarị atọ ndị a dị ka 'synoptic’ ozioma.

Echiche dị iche iche, mana, maka ọdịdị nke mmekọrịta a. N'akụkụ ndị ọzọ nke ibe a, anyị ga-enyocha nzọrọ na ha wulitere ma chọọ ọrụ ibe ha mma. E mesịa, anyị ga-aga n’ihu n’ịtụle aro na ozi-ọma atọ ahụ dọtara n’ebe ochie ma ọ bụ isi mmalite, gụnyere tiori nke akwụkwọ furu efu mara dị ka 'Q’.

Mee ndị na-ede akwụkwọ Synoptic Kwuo Ọrụ Otu Onye Ọzọ?

Okwu mmeghe nke Luk n’Oziọma ya kwuru:

‘Ọtụtụ ndị agbaala mbọ idekọ ihe ndị mezuworo n’etiti anyị, dị nnọọ ka e nyefere anyị site n’aka ndị ahụ site na mbụ bụ ndị ji anya ha hụ na ndị ohu nke okwu ahụ.’ Makankeahu, ebe ọ bụ na mụ onwe m ejiriwo nlezianya nyochaa ihe niile site na mmalite, ọ dịkwa m nma ka m detara gị ihe ndekọ ahaziri nke ọma, kacha mma Theophilus, ka i wee mara eziokwu nke ihe ndị a kụziiri gị.’

Otú ọ dị, ọ bụ ezie na Luk kwuputara n'ihu ọha ịdị adị nke akwụkwọ ndekọta ndị ọzọ nke Jizọs’ ndu, O kwughị kpọmkwem banyere ozi ọma Mak ma ọ bụ Matiu. N'ezie, n'agbanyeghị myirịta, enweghị ntụaka kpọmkwem n’ime ozi-ọma maka nke ọ bụla n’ime ndị ọzọ.

Nwere ike Mark Bụrụ Isi Iyi?

N’ihi na Mak bụ onye kacha nso n’ozi ọma, na ihe ka ukwuu n'ihe odide ya dịkwa na Matiu na Luk, a na-ekwukarị na e bu ụzọ dee Mak ma ndị nke ọzọ ji Mak mee ihe. Enwere isi ihe abụọ na-emegide echiche a, mana:

1. Dị ka e kwuru n'ebe ọzọ, abụọ nke ndị nna ụka mbụ, Papias na Irenaus, na-ekwu na ozi Matiu buo ụzọ buru nke Mak na e deburu ya n’Aramaic ma ọ bụ Hibru (ọ bụ ezie na ọ dịghị akwụkwọ nke mbụ a dị ndụ ugbu a). Ndị na-enyo enyo wedara akaebe ha dị ka 'eleghị anya'; mana n'ihe gbasara akụkọ ihe mere eme nso ha nso na isi mmalite pụtara na ekwesịrị iji ihe akaebe ha kpọrọ ihe.
2. N'agbanyeghị nnukwu myirịta, e nwere ndịiche dị ịtụnanya n’etiti Mak na ozi-ọma ndị ọzọ. Ụfọdụ akụkụ Akwụkwọ Nsọ pụtara na Matiu ma Luk, ma ọ bụghị na Mak. Enwekwara ihe ndị a na-achọsi ike ịchọta na Mak (e.g. Mark 6:45-8:26; akpọrọ 'nnukwu omission', n’ihi na ọ na-esi ike ịkọwa ihe mere Luk ga-ama ụma wepụ ya n’ozi ọma ya). Na, ọ bụ ezie na ọtụtụ n’ime ihe ndị dị na Mak pụtakwara na Matiu, ọbụlagodi ebe a enwere ihe ndị a na-atụghị anya ya, dị ka Mk 4:26-9, 7:31-7 na 8:22-6, yana ọdịiche ederede. N'ezie, dị ka enwere ike ịhụ, ụfọdụ n'ime ihe ndị si n'amaokwu ndị a apụtaghị na ọ dịghị.

Nsogbu ndị ọzọ

Esemokwu pụtara ìhè dị n'etiti Matiu na Luk mere ka ọ bụrụ ihe na-agaghị ekwe omume na ha ahụla ozi ọma nke onye nke ọzọ n'oge edere ya.. Ọmụmaatụ, ihe ndekọ ọmụmụ ọmụmụ abụọ ahụ fọrọ nke nta ka ọ bụrụ na ha na-emegiderịta onwe ha n'ebe.

Ọ dị ka? Ha na-eme!

Ma ọ bụrụ na ị maara ọrụ nke onye nke ọzọ, o yighị ka a gaghị anwa ime ka ha abụọ kwekọọ.

Matiu na Luk nwere ọtụtụ ilu, gbakwunyere akụkọ banyere ọrụ ebube ụfọdụ, nke na-apụtaghị na nke ọzọ. Ma ebe ihe na-emekarị na abụọ, a na-ahụkwa ya na Mak; nke na-egosi na myirịta ndị ahụ bụ n'ihi ihe dị n'okpuru ebe ndị odee atọ ahụ nwere ohere, kama ka otu iṅomi site na nke ọzọ.

Na mpempe, n'agbanyeghị ụzọ mmadụ si agba mbọ wulite ntụkwasị obi nke otu ozi ọma na nke ọzọ enwere nsogbu. E nwere akụkụ Akwụkwọ Nsọ ndị dị na Mak na Luk (ma ọ bụghị Matiu), Matiu na Luk (ma ọ bụghị Mak) na Matiu na Mak (ma ọ bụghị Luk).

N'ihi ya, Ọtụtụ ndị ọkà mmụta na-akwadozi echiche bụ́ na ozi ọma atọ ahụ dabeere n’akwụkwọ ndị mbụ.

Laghachi na edemede bụ isi.