Izi ezi nke New Testament.

Ndị na-emegide Iso Ụzọ Kraịst na-ekwukarị na akụkụ Akwụkwọ Nsọ Ndị Kraịst atụkwasịghị obi. Ma nyocha nke ihe àmà dị ugbu a na-egosi ihe dị iche. Ihe akaebe na-egosi izi ezi nke akụkụ Akwụkwọ Nsọ ndị a dị ukwuu karịa maka akwụkwọ ọ bụla ọzọ dị ịrịba ama nwere afọ ndụ yiri ya. Achịkọtara arụmụka ndị bụ isi n'okpuru. Pịa na njikọ ndị a maka mkparịta ụka zuru ezu karị.

1. Ihe kpatara esemokwu ahụ.

Ruo ọtụtụ narị afọ, a na-enwekarị ihe ịma aka na a pụrụ ịdabere na akwụkwọ Agba Ọhụrụ. Ma ná mmalite nke narị afọ nke 20, otu ìgwè ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme, a maara dị ka 'ndị nkatọ ka elu', nwetara nnabata agụmakwụkwọ zuru oke. Ha kwuru na ejiri nwayọọ nwayọọ degharịa akwụkwọ ndị a n'ime ihe karịrị oge 100 afọ. Otú ọ dị, Nchọpụta ndị ka ọhụrụ agbaghawo echiche a. Ugbua, ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme na-ekwetakarị na e dere akwụkwọ ndị a n’oge Jizọs dị ndụ’ mbụ na-eso ụzọ.

2. A pụrụ ịdabere na ya karịa ihe odide ndị ọzọ sitere n'oge ahụ.

Tupu anyị eche echiche banyere ozi na Christian odide, anyị ga-ajụ ajụjụ ọzọ. Ihe odide ndị a ọ bụ nnomi izizi a pụrụ ịdabere na ya? Ndị na-emegide Iso Ụzọ Kraịst na-ekwukarị na akụkụ Akwụkwọ Nsọ ndị a atụkwasịghị obi. Mana ndị a hiere ụzọ nke ukwuu. Enwere nnukwu ihe akaebe akụkọ ihe mere eme dị iji zaa ajụjụ a. A pụrụ iji ya tụnyere ihe àmà e ji akwado akwụkwọ ochie ndị ọzọ. Gịnịkwa ka nke a na-egosi? Ihe odide Ndị Kraịst ka a pụrụ ịdabere na ya karịa akwụkwọ ọ bụla ọzọ e nwere n'oge ahụ. Sir Frederick Kenyon (onye nduzi na onye isi ụlọ akwụkwọ na British Museum) kwuru nke a:

“… the last foundation for any doubt that the Scriptures have come down to us substantially as they were written has now been removed. Both the authenticity and the general integrity of the books of the New Testament may be regarded as finally established.”

“… ewepụla ihe ndabere ikpeazụ maka obi abụọ ọ bụla ugbu a. Akwụkwọ Nsọ anyị nwere bụ ihe odide mbụ. Ihe odide Ndị Kraịst bụ ezigbo arịa akụkọ ihe mere eme. Agbanwebeghị ozi ha. Enwere ike iwere ya ugbu a dị ka eziokwu guzosiri ike.”

3. Ihe akaebe sitere na isi mmalite ụka mbụ.

Ndị a bụ ndị maara onwe ha banyere ndịozi na ndị ọzọ malitere chọọchị mbụ. Ha dị njikere ịnwụ maka ịgba akaebe ha. Ebe ndị a na-egosi na akwụkwọ ozi dị iche iche Pọl dere bụ ihe odide mbụ n’ime Testament Ọhụrụ. Mgbe ahụ, Matiu dere ozi ọma mbụ. Osote, Mak dere ozi ọma ya. (Ọ rụrụ ọrụ dị ka onye ntụgharị okwu maka Pita.) Luk so Pọl na-agakarị. Luk mechara dee ozi ọma ya, wee dee akwụkwọ Ọrụ Ndịozi. Ọ bụ Jọn onyeozi dere nke ikpeazụ ozi ọma.

4. Ụbọchị agbadoro anya nke ederede agba ọhụrụ.

Ugbu a, Ọtụtụ ndị ọkà mmụta chere na e dere Luk n’ihe dị ka n’afọ 63-70 OA, na Mak ihe dị ka 60 OA. Ọtụtụ n’ime ha chere na e dere ozi ọma Jọn n’ihe dị ka n’afọ 90. Ụfọdụ akwụkwọ ọhụrụ na-atụ aro ụbọchị ndị mbụ: Mark 50 OA, Matiu 55 OA, Luk 59 OA, Ọrụ 63 OA. Ụfọdụ ndị ọkà mmụta, dị ka J.A.T. Robinson na Thiering, ugbu a na-atụ aro na e dere ozi-ọma Jọn tupu ozi Mak. Ụbọchị ndị a niile na-etinye akụkụ Akwụkwọ Nsọ n'ụzọ doro anya n'ime oge ndụ nke Ndị Kraịst na ndị ọzọ ahụ ji aka ha hụ ndụ na ozi Jizọs..

Ụfọdụ ndị ọkà mmụta agbaghawo izi ezi nke akwụkwọ ozi e degaara chọọchị Ndị Kraịst oge mbụ. Ma ọtụtụ ndị na-arụ ụka na-anabata akwụkwọ ozi Pọl bụ́ ndị e depụtara n’okpuru ebe a. Ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme na-ekwetakarị na e dere ya n’ime afọ ole na ole nke ụbọchị e depụtara n’okpuru..

51IHE A – 1 Ndị Tesalonaịka

52IHE A – 2 Ndị Tesalonaịka

53IHE A – Ndị Galetia

55IHE A – 1 Ndị Kọrịnt, 2 Ndị Kọrịnt

57IHE A – Ndị Rom

60IHE A – Ndị Kọlọsi, Ndị Efesọs, Faịlimọn

61IHE A – Ndị Filipaị

5. Olee otú e si họrọ akwụkwọ ndị dị na Baịbụl Ndị Kraịst?

Na narị afọ mbụ, e nweghị atụmatụ ime ndepụta nke akụkụ Akwụkwọ Nsọ ndị a ma ama. Usoro a malitere naanị n'etiti narị afọ nke abụọ. Ka ọ na-erule n'oge a, edeela ihe odide dị iche iche ka e mesịrị. Ụfọdụ bụ adịgboroja, ndị ọzọ bụkwa ozizi ụgha. Ya mere ime ihe dị mkpa. Ka ọ na-erule n'ọgwụgwụ narị afọ nke abụọ, enwere nkwenye zuru oke gbasara akwụkwọ ndị ahụ kwesịrị ịkwado. E kwadoro ndepụta akwụkwọ ndị a n'ihu ọha na narị afọ nke anọ. Ọ bụ Ndị Kraịst nke ọgbọ mbụ dere akwụkwọ ndị a niile. Akwụkwọ ndị ọzọ sitere na narị afọ nke abụọ, ma ọ bụ nke eziokwu na-enyo enyo.

6. Ndị dere Oziọma ndị ahụ hà si n’otu n’otu depụtaghachi ha?

Oziọma Jọn dị nnọọ iche na atọ ndị ọzọ. Jọn kọrọ akụkọ ahụ n’ụzọ dị iche, ọ gwaghịkwa ha otu ihe omume ndị ọzọ mere. Ma Matiu, Mak na Luk nwere ọtụtụ akụkụ Akwụkwọ Nsọ ndị yiri ibe ha. Ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme kwenyere na ndị edemede atọ a ji ụfọdụ ihe ndị na-ekekọrịta ihe. Ma, ha nwere echiche dịgasị iche banyere otú e si dee akwụkwọ atọ a. Otu echiche bụ na Matiu na Luk gbakwunyere ihe ndị ha chọpụtara n’ozi ọma Mak. Mana enwere myirịta na ndịiche dị n'etiti ozi-ọma ọbụla. Ọ nweghị echiche gbasara iṅomi otu ozi-ọma site n'ọzọ nke nwere ike ịkọwa ọdịiche ndị a niile nke ọma.

7. Akụkọ mbụ banyere Jizọs.

Luk kwuru hoo haa na e nwere akwụkwọ ndị mbụ e dere n’ọnụ na ndị e dere ede. Ya mere, o yikarịrị ka Matiu, Mak na Luk ji akụkụ Akwụkwọ Nsọ ndị a mee ihe iji nweta ozi ọma nke ha. Edokwaghị ihe odide ndị mbụ ahụ. Naanị ihe anyị ga-eme bụ ịkọ nkọ banyere otú e si hazie ihe odide ndị a. Ụfọdụ echiche ndị na-ewu ewu na-ekwu na ha kụziri ihe dị nnọọ iche na nke ozi ọma. Ma aro ndị a na-emegide ihe akaebe akụkọ ihe mere eme amara. Aro ndị a na-agwa anyị ajọ mbunobi nke ndị mere ha. Ha na-agwa anyị obere ihe banyere Jizọs n'ezie. (Ibuotikọ emi eneme n̄ko ‘Q’, ‘The Gospel of Thomas’ na ‘The Gospel of Sayings’.)

8. Ọ bụrụ na ndị dere Oziọma ndị ahụ zoro aka n’ebe ndị ọzọ, nke a ọ̀ na-eme ka a ghara ịtụkwasị ozi ọma obi?

Ndị ode akwụkwọ ozi ọma ọ ga-ehota site na akụkọ ndị ọzọ dere? N'ezie – ọbụrụ na afọ juru ha maka izi ezi ha. Ha kwenyere n'ụzọ doro anya na ozi-ọma bụ nkọwa ziri ezi na nke a pụrụ ịdabere na ya nke ndụ na ozi nke Jizọs. E nwekwara ọtụtụ ihe àmà na-egosi na ndị dere ozi ọma ahụ maara kpọmkwem ihe ndị bụ́ eziokwu. E gosipụtara nke a site na nyocha asụsụ. Ọdịiche dị n'etiti akụkụ Akwụkwọ Nsọ ndị ahụ na-ekpughe echiche dị iche iche nke akụkọ ihe mere eme n'otu n'otu. Na ihe odide ndị ahụ nwere ọtụtụ ozi akụkọ ihe mere eme na omenala nke ndị edemede mechara furu efu.