He aha te Tappuach?

Ko te ‘Tappuach‘ (Aporo Hiperu) ka kiia he hua, he rakau ranei 6 nga wa i roto i te Kawenata tawhito; timata mai i te wa o Horomona; me 4 te mau faahororaa i roto i te Himene a Solomona, kotahi i roto i te Maseli, kotahi i roto i Hoera. Heoi, Me tohu ano he maha nga ingoa o nga waahi i puta mai i te wa o te Exodus ka taea te hono ki tenei hua.: ‘Tappuach‘ (Joshua 12:17, 15:34, 16:8 & 17:8), ‘What-Tappuach‘ (Whare o ‘Tappuach', Joshua 15:53) me ngā ‘En-Tapuach‘ (Puna o ‘Tappuach', Joshua 17:7). Ko te tikanga ka whakamaoritia ko 'Apple.’ Engari, mai ta te Jewish Encyclopedia e whakaae ana, ‘Mo te tika o te whakamaoritanga o “tappuaḦ” he nui te rereketanga o nga whakaaro i waenga i nga tohunga huaota me nga tohunga reo.’¹

I roto 2012 I tuhi pukapuka ahau, ‘Hurihia e te Aroha (Ko te korero mo te waiata a Horomona),’ i whakauruhia e ahau he whakamaoritanga o te Waiata, ka whakaputa i tenei ingoa hei 'apricot.’ Engari, i roto i te whakaritenga o te whakatikatika hou, I whakaaro ahau mehemea kua ngawari noa ahau ki te tohe me te karanga noa ko 'tappuach,’ ki te whakaata i nga feaa e haere tonu ana mo tona tuakiri pono. I te mutunga ka whakatau ahau me arotake ano au i nga taunakitanga hou e waatea ana i mua i te whakatau.

He aha e kore ai he Apple?

'Aporo’ kua te tikanga-maramatia whānui o ‘tapatapahi‘ i te reo Hiperu mai i te wa o Mishnaic (10-220AD), i te wa o nga korero a nga Parihi mai i te wa o te tuarua (me te whakamutunga) te whare karakia i whakaōkawatia. Engari ko tona tikanga i mua i tenei ka tino pohehe. Ko nga uaua tuatahi:

• Ko ta matou e kiia nei ko 'aporo’ he momo whakatipu i ahu mai i te whakakotahitanga o nga momo, Malus Sieversii (i ahu mai i nga rohe ngawari ake o Central Asia) me nga momo momo crabapple mohoao. Ko te mua, me ona hou, he rite te rahi me te ahua rereke, e mohiotia ana i enei ra ko te ‘tapatapahi.’ Engari kaore tenei e pai ki te wera o Iharaira, rangi maroke. Ahakoa i enei wa kua kaha ake te whakatipu momo momo werawera, karekau he tohu o te maara angitu i roto i a Iharaira i te wa o te Kawenata Tawhito. Ae ra, rite te mutunga rite 1867, Canon H.B. I korero a Tristram: “E kore ano e taea e te 'tappuach’ kia te Apple; no te mea ahakoa he pai te ngaki o taua hua ki nga wahi teitei o Repanona, mai i nga rohe o te Whenua Tapu, engari kare noa e noho ki te whenua tonu. Kei reira, ae ra, he torutoru nga rakau i roto i nga kari o Jaffa, engari kare ratou e tupu, a he kino, hua rakau; a tera pea etahi kei Ahakerono. Engari ko ta nga kaituhi Ingarihi me Amerika i kii ko 'Apple’ Ko te tino Quince. He wera rawa te rangi mo to tatou rakau Aporo.”²
• Nga karepe mohoao, e kitea ana i roto ia Iharaira, he iti ake, he iti rawa te reka, me te kakano rakau. Engari ko nga tohunga Mishnaic, nana i tuhi nga korero a-waha a nga Hurai i te wa o te Temepara Tuarua, ka whakahuahia enei ma te whakamahi i nga ingoa rereke; ahakoa i whakaae ratou he 'rite,’ i etahi ahuatanga, ki te ‘tapatapahi'.
• Heoi, Ko te kupu Hiperu ano e kiia ana no roto mai i te kupu e kiia ana ko te ‘pupuhi me te hongi’ or from one meaning ‘to swell or become round.’ Na pera, he kupu whakamaarama ake pea mo nga hua aporo-aporo. Ina koa, e mohiotia ana ko te kupu Arapi rite, ‘nui ake,’ i whakamahia i roto i taua tikanga ki nga momo hua.³ Waihoki ko te kupu pakeha ‘aporo’ (me tona rite ki etahi atu reo) i whakamahia tae noa ki te rautau 17 i roto i te tikanga whanui mo nga hua katoa engari nga kakano.
• E ere te apara ana‘e te hotu i tapaohia i roto i te mau papai ati Iuda i muri iho, penei i te Mishnah, te vai ra te feaa no nia i to ratou i‘oa tumu o te Bibilia. Ko nga take pea mo tenei raruraru ka korerohia i muri mai.

Nga ahuatanga o te Tappuach.

Ko nga ahuatanga e whai ake nei o te tappuach o te Paipera ka taea te tango mai i nga tohutoro o te Paipera:

• Joshua Nga Ingoa Wahi. Mena he tino korero enei mo te 'tappuach,’ katahi ka puta te ahua kua noho, i mohiotia hoki taua ingoa i roto ia Iharaira, mai i mua atu i te wa o te Exodus. Heoi, te whakamahi i te ingoa hei tohu i nga waahi motuhake, fokotu'u e to ratou aroaro, i taua wa, he ahua rereke.
• Song 2:3. Ka rite ki te tapatapahi i roto i nga rakau o te ngahere, ko taku e aroha nei i roto i nga tamariki. Nui atu toku koa i noho ai i raro i tona taumarumarunga iho, he reka ana hua ki taku ngao.
  He mea motuhake ki etahi atu rakau. Ka tohu pea tenei, i te tau o Solomona e mea varavara te reira: engari e tino mohiotia ana mo te whakataurite kia tino marama. He mea rongonui mo te whakamarumaru hohonu mai i te ra me te whai hua reka.
• Song 2:5. Whakakahangia ahau ki te karepe, whakahauoratia ahau ki tappuachs; kua hemo hoki ahau i te aroha.
  I te wa e ngenge ana, ko te kai i tenei hua ka awhina i te tangata kia okioki, kia ora ano.
• Song 7:8. ka mea ahau, “Ka piki ahau ki runga ki te nikau. ka mau ahau ki ona hua.” Kia rite ou u ki nga tautau waina, te kakara o to manawa rite tappuachs, Arohanui.
  He kakara reka te hua.
• Song 8:5. Ko wai tenei e haere mai nei i te koraha, e whakawhirinaki ana ki tana hoa aroha? I raro i te tapatapahi Naku koe i whakaoho. I reira to whaea i hapu ai koe. i reira i whanau ai koe.
  Te ahua nei he hononga motuhake ki te mahi aroha, whakawhānau me ētahi atu wā pai.
• Prov 25:11. He kupu e tika ana te korero tappuachs he koura i roto i nga nohoanga hiriwa.
  Ko te ahua he koura te tae i te wa e tino pai ana. He aha te 'tautuhinga hiriwa'?
• Joel 1:12. Kua maroke te waina, a maroke ake te piki; te pamekaranete, te nikau hoki, me te tapatapahi, kua maroke hoki nga rakau katoa o te parae; kua memenge hoki te koa i roto i nga tama a te tangata.
  I tenei wa (etahi 200 tau i muri i a Horomona) te ahua nei he puna kai nui me te tino harikoa.

Mena ehara i te Apple - He aha?

I tua atu i te Apple, e toru atu nga kaitono matua kua tohua:

• Citron. Ko te Hiperu hou mo te citron he אֶתְרוֹג ‘etrog.’ He mea rereke mai i te tapatapahi i roto Mishnah Ma’asrot i.4. He kakara reka o te citrus, a, he rongoa me te whakangao ngarara: engari karekau e pai mo te kai mata. Ae ra, tetahi o ona whakamahinga, ka konatunatua ki te waina, he whakaruaki ina horomia te paihana. Ko tetahi ahuatanga tino rongonui ko te rakau kotahi ka taea te kawe i nga puawai me nga hua i roto i nga waahanga rereke rereke o te whanaketanga i nga wa katoa.. He tangata taketake no Inia, kua whiriwhiria ki nga momo maha, tae atu ki nga rēmana, kotakota me te karepe ka whiti ki te mandarin (he tangata Hainamana no taua puninga) ki te whakaputa karaka.
  Ko te citron kaore i tino kitea i roto i te Paipera; a, i kiia na Alexander the Great i kawe ki te rohe o Mediterranean, mo 6 tau tenetere i muri a‘e ia Solomona. Engari nga keri o te kari whare o Pahia i Ramat Rachel, Hiruharama, he rekoata e rapu ana i te hae citron kua mau ki te raima mai i te rima ki te wha o nga rautau BC⁴.
  Mai i te wa o te tuarua o te temepara kua akohia ko te citron te 'hua (o nga) rakau harara‘ i whakamahia i roto i nga whakanui o Sukkot o Lev 23:40. I roto i te reo Hiperu tawhito, ‘harara‘ te tikanga 'whakapaipai': ahakoa i roto i te whakamahinga o enei ra ka kiia ko te 'citrus'. Engari i te wa Neh 8:14-17 e whakaahua ana i te whakaoranga o Sukkot (e au ra e ua mou te reira i muri a‘e i te poheraa o Mose raua o Iosua), kua ngaro te citron i te kaute. Ua mana‘o-atoa-hia e na te tumu raau i faatupu i te hotu opanihia i roto i te ô i Edene. Engari i te mea karekau he tohu mo te kereme e kii ana nga tohunga huaota i te tuatahi i whakaurua ki roto o Iharaira hei momo momo iwi kee na nga Hurai mauhere i hoki mai i Papurona., o ratou rangatira Pahia ranei, a muri iho ka tangohia hei tauira pai mo te 'hua o te rakau ataahua.’ Na tenei ka pohehe te citron i runga i nga take o te ra me te kai.
• Quince. Ko te Hiperu hou mo te quince he פריש ‘pāriha.’ He mea rereke mai i te tapatapahi i roto Mishnah Ma'asrot, (ka puta i roto i te i.3 kaore i te i.4) a mai i te crabapple i roto Mishna Oktzin i.6. Ko te whakaaro i mua ko te quince no te rohe Mediterranean: engari e ai ki nga rangahau tata nei i ahu mai i te rohe o Ahia ki te hauauru, Azerbaijan, Tureke, Georgia, N. Iran me Afghanistan. I honoa ki te atua wahine Kariki o te aroha, Aphrodite, Ko tana karakia ka taea te hoki mai ki te karakia Sumerian o Inanna. Heoi, Ko te ahua o tenei hononga i ahu mai i te rotarota na Callamicus, i tuhia i te rautau 3 BC. Ko nga tohutoro i roto i te Mishna te tohu tuatahi mo tona noho ki a Iharaira: engari ka puāwai ki reira, ā, tērā pea kua tino noho noa i mua i tēnei wā.
  Ka maoa, he koura-kowhai te tae o te quince, he tino kakara. Matakite, he tino rite ki te aporo, ahakoa he ahua iti te ahua o te pea, a mai tawhiti ka ngawari te pohehe o te tokorua. Engari he tino kawa te reka; me ngā, rite ki te citron, karekau e pai mo te kai mata. Heoi he pai te hanga tiēre me te tiaki, a ko tetahi atu tikanga o tona ingoa ko te ‘ horahia.’ I tua atu i tona reka ina raw, Ko te ahua o te quince he kaitono pai. I roto i tetahi 1890 tuhinga a Rev. W. I kaha tohe a Houghton mo tenei, whakaaro ko te whakaahuatanga o ‘tapatapahi‘ hei ‘reka ki te reka’ he pai ake te kii i te reka ki te taha Rawhiti, “pea ehara i te mea ko te wai waikawa o te hua anake, no te mea râ no to ’na mau taairaa e te auhoaraa e te here.”⁵ Te faahiti atoa ra o Houghton i te hoê parau e ua ‘iritihia mai te quince mai Kereta mai i Heleni e i Italia i te afaraa o te hitu e te ono o te senekele hou to tatou nei tau.)': engari ma te kore e whakahua i tana puna. Heoi, ahakoa tika, e kore e korero ki a tatou mehemea i roto i a Iharaira te quince i te wa o Horomona, e hia rau tau i mua.
• Apricot. I roto i te reo Hiperu o enei ra ka kiia te apricot ko משמש ‘pohehe‘ – he ingoa no Karari; ahakoa e kiia ana e te Huriu Encyclopaedia ‘appanuth.’ Ka whakaaetia tenei i ahu mai i Central Asia, rohe ki Haina: engari i whakaarohia i mua no Aremania, i kitea nga kakano apricot i roto i nga keri i mua i te wa parahi. He nui ratou i roto i a Iharaira hou: engari kaore i te mohiotia to ratou ra tuatahi i whakataki ai. Heoi, Alexander the Great (356–323 BC) e kiia ana na te whakauru ia ratou ki Kariki hei "Armenian Plums"; tei turai i te taata e rave rahi ia mana‘o e aita ratou i tae ia Iseraela i muri a‘e i te tau o Solomona. Engari mo era atu, kia korero ano ahau mai i Canon Tristram⁶ …
  'E mohiotia ana ko te Apricot he tangata whenua no te whenua tata o Armenia, na reira pea i whakaurua mai i te wa o te waina, i ahu mai i nga rohe kotahi, a he pono ehara ia i te tangata whenua no Palestine. Engari i nga waahi katoa he mea noa te Apricot. Tena pea, me te kore kotahi o te Fig, te tino hua o te whenua … a ka puta mai he hua tino nui. He maha nga wa i tu ai o matou teneti ki tona marumaru, ka horahia o tatou whariki kia mau i nga hihi o te ra… He iti noa atu he hua kakara reka atu i te Apricot; he aha hoki nga hua ka pai ake ki te ingoa o Horomona, “nga aporo koura i roto i nga pikitia hiriwa,” atu i tenei hua koura, i te mea e piko ana ona manga i te taimahatanga i te mea e marama ana te ahua, he koma tonu nga rau?’
  Ko te apricot ano etahi atu huanga e pai ana ki a ia. He nui te hua o te huka maori, kia reka te reka me te kai kaha (Song 2:3,5). E au ra e ua haamauhia te Pehe a Solomona i te tau uaaraa tiare: a ko te apricot tetahi o nga hua tuatahi, e maoa ana i te mutunga o te puna (te ingoa pakeha, ‘apricot’ mai i te reo Latina, ‘tomua,’ tikanga, “maoa wawe”). A ko te kotinga apricot ehara i te mea moata noa - he wa poto hoki i mua; me te maha o nga apricots ka huri i roto i te ra o te kohi. Na tenei i puta mai he kupu Arapi, ‘Bukra fih l-mishmish‘ ('apopo i te apricots'); ko te tikanga, “Warewaretia! E kore e tupu!” No reira, Ko te tohu rereke o nga apricots maoa he waahi pai, kaua e ngaro; te tuku i etahi atu hiranga ki nga tohutoro kei roto Song 2:3 & 8:5.

Te Putanga Thorny o te Ra

Ko te Quince me te Apricot te ahua o nga kaitono pai. He tino painga te Apricot ki te ahua me te reka: engari mo te take i mohiotia ranei i roto ia Iharaira i nga wa o Horomona, e kore e taea e matou te kii i nga tohu raima mo tetahi; no reira me haere tonu tatou i runga i te kaupapa o nga tupono.

Mishna Citations

Ma te whakakore i te 'aporo’ rite te whakamaoritanga o ‘tapatapahi‘ i roto i te Kawenata Tawhito (i te wa ano e whakaae ana ko tona tikanga Hiperu hou) kei te tino whakaae matou ki tera pea e korero ana ‘tapatapahi‘ i roto i te Mishna pea ko te 'aporo’ he aha ranei nga hua e whakaaro ana matou ko te tangata mau i taua ingoa. Ko nga puna i tohua mo te whakamatautau ko Mishna Ma'azrot (Whakatekau), e korero ana i nga ture mo nga whakatekau hei utu ki nga Riwaiti, Mishnah Oktzin (Kakau), e matapaki ana i nga paearu e whakaatu ana i te poke o nga kakau me nga kakau me te Mishnah Kilayim (E rua nga momo), e tohu ana i etahi kararehe, nga tipu me nga taonga kaore i whakaaetia kia whakakotahi, he mea honoa, he whakauru ranei. I hangaia te Mishna i roto i te ahua o te waha i te wa o Mishnaic, Tannaitic ranei (i waenganui 10 me ngā 220 AD) hei whakamarama me te pupuri i nga tikanga a nga rabi no te wa o te Hiero Tuarua (536 BC – 70 AD) a i whakapau kaha ki te tuhi i waenganui 190 me ngā 230 AD.

Me aro nui ki nga ahuatanga e whakatauritea ana nga ingoa huarākau, he rereke, he whakamahi tata ranei, me etahi atu tohu mo te ahua me te ahua o te hua e korerohia ana. Ano hoki, he aha te ahua me te kore o te ingoa i tera tuunga i roto i te Mishna e whakaatu mai ana mo tona hiranga i tera wa?

Quince hou ‘pāriha.’

Ko te Hiperu hou ‘pāriha,’ kua whakaingoatia ki roto Mishnah Ma'asrot, kei te rarangi i te i.3 e kiia ana e tika ana ki te whakatekau i te wa e maeneene ana tona kiri. (He kiri puhoi te kiri o te quince pakeke.) Ko te raruraru ko te tapatapahi ua tabulahia i roto i te irava i muri iho (i.4) e tika ana ki te whakatekau ahakoa kohia i te timatanga, i te mutunga ranei o te maoatanga. He ahua kore rawa tenei mena tapatapahi me ngā pāriha he rite tonu nga hua! Ko te pāriha kua whakahuatia ano i roto i Mishna Oktzin i.6; he rite te ahua o tona kakau ki o te peara me te papapa (e tika ana mo te quince): engari ko te tapatapahi kaore i te raarangi. Na mena ko te quince kaore a tapatapahi katahi ka ngawari te whakamarama o nga korero e rua i runga ake nei. Engari kia mahara, me he mea noa nga aporo i roto i a Iharaira i tenei wa me tapatapahi ko to ratou ingoa noa, katahi ka uaua ake ki te whakatika i tana kore whakauru ki te rarangi o nga hua me nga kakau rite kua tuhia ki Mishna Oktzin i.6.

Engari Mishnah Kilayim i. 4 e whakaatu ana i te ahua o te panga – he whakaahua i te ahua tapatapahi he rite ki te crabapple; heoi me wehe ke atu i a ratou. He ahua nui te quince, te aporo paku te ahua o te pea; no reira he tino rite nga ritenga i waenga i a raatau me te crabapples: engari ko te tupato ki te whakauru ka pai ake te mohio mena ‘tapatapahi‘ i whakamaoritia i konei hei 'aporo,’ i te mea karekau te kuini e whakakotahi me te hono ki te aporo.⁷ Na, Ma te maumahara ko nga aporo kua tipuhia i tenei wa kei etahi whenua tata, a tera pea ka puta etahi huringa kupu i roto i nga horopaki rereke., he tika pea te tohe i tena ‘tapatapahi‘ me whakamaoritia hei ‘aporo’ i roto i tenei tauira.

He aha ta maatau e whakapumau, mai i nga korero kikorangi kua hoatu, Ko te Quince i tino mohiotia e nga Rabi i tenei wa.

Apricot Apricot ‘pohehe‘

I tetahi atu ringa, Ko te mea nui mo te apricot ko te kore e tohuhia e tona ingoa hou o ‘pohehe‘ i tetahi o nga Mishnah i runga ake nei. Kei reira 3 nga whakamarama ka taea:

1. Kaore i mohiotia e nga Rabi o tera wa. Ki te pera, e kore e taea te tapatapahi.
2. I mohiotia; engari i whakaarohia kua tino kapihia e nga tauira motuhake me nga korero whanui i roto i te toenga o enei tuhinga.. Ka taea pea tenei: engari ki te mea he hua noa i roto i a Iharaira, te ahua tino miharo.
3. Ka korerotia; engari na tona ingoa taketake – Te tapatapahi. Mehemea ko tera, he whakamarama pai mo te ahua o tenei ingoa i Mishnah Ma’asrot i.4 engari kaore i Mishna Oktzin i.6? Ae, kei reira: Ka taea te kohi apricots ahakoa kua tino maoa me te whakamaroke ki te ra mo te rokiroki mo te wa roa; na reira ka whakatika i te 'taatai, te mutunga ranei’ whakaritenga. A karekau he kakau o nga apricot ina hauhake; e whakamarama ana i tana whakakore i a Mishna Oktzin.

Engari ano Mishnah Kilayim i. 4 he raruraru - he tino rereke te apricots me te crabapples. Na, i tenei keehi me whakaae ano tatou ki tera ‘tapatapahi‘ he tauira tomua o tona tikanga hou, ki te kore ranei ko te korero mo te 'crabapple’ kei te he te whakamaoritanga. Koinei pea te take; mai i te kupu i whakamahia mo te 'crabapple’ e kore e rite ki nga korero Hiperu o enei ra; engari ko te ahua he mea iti no te reo Aramaic, tikanga ‘aporo iti.’

Te Weighting the Alternatives

Ma te whakaae ki tetahi momo rereke ka kaha taatau ki te aro ki te ahua ka huri nga ingoa noa mo nga hua hua i tenei waa. Na te whakaurunga o nga hua e rua kaore i mohiotia i mua me nga maara hou ka nui haere i roto i tenei waa e piki haere ana te hokohoko o te ao., Ko enei huringa ingoa he tino tupono. Heoi, ko te rua o nga ingoa rereke e whakamahia ana mo te quince i roto i nga irava e rua e whai ake nei, he iti ake te ahua o nga tikanga tawhito me nga tikanga hou mo te 'tappuach.’ i roto i nga pukapuka rereke e rua. Na, ahakoa te whakapumau i tona oranga i tera wa, ko te take mo te quince te ahua kua ngoikore. I tetahi atu ringa, mo te apricot ka kaha ake - mehemea ka taea te whakaatu he take pai kia whakapono tera ko mohiotia i roto ia Iharaira i te wa o Horomona me ngā i mohiotia tonutia e nga rabi na tona ingoa taketake.

He pehea me te wa i tae ai te Apricot ki a Iharaira?

Ahakoa e mohiotia ana kua noho mai nga apricot i mua noa atu i a Horomona i Armenia, mo 800 maero ki te raki-ma-rawhiti, he uaua te uru atu. Ko nga huarahi hokohoko matua o Iharaira kei te taha o te Kiriata Huawhenua hono ana a Ihipa ki Mesopotamia. Engari ko Armenia kei roto i nga pae maunga ki te raki, i waenganui i te Moana Pango me Caspian. Ki te raki o enei moana ko nga whanuitanga whanui o nga Steppes e toro ana i waenganui i te taha raki-ma-uru o te Moana Pango me te Moana-nui-a-Kiwa., i te raki o Haina. I nohoia enei e nga iwi kopikopiko noa, ka hangaia he huarahi taiao mo te hokohoko Rawhiti-Mauru, ka kiia ko te ‘Te huarahi Steppe'. Engari ko nga rohe maunga o Aramenia me nga Caucuses he aukati i te hokohoko o Te Taitokerau me te Tonga; no reira e au ra e mea iti roa te mau taairaa o Aramenia e o Iseraela i te mau senekele na mua ’‘e aore ra i muri a‘e i te faatereraa a Solomona. He aha, katahi, ka hiahia tetahi ki te hokohoko apricots ki a Iharaira?

Apricots maroke – te Pouaka Tina a Nomad

I korero poto i roto i ta maatau korero mo te Mishna, Ko te apricots tetahi taonga motuhake i tino whai hua ai ki nga kaihokohoko noho manene; ka ngawari te whakamaroke i te ra, whakaiti ratou taimaha, me te whakaputa i te tino kukū, kai pūngao reka me te roa.⁸ Na tenei i pai ai ratou mo te kawe kai mo te tangata mo nga haerenga roa. Ko tenei ahuatanga o te apricot kua kitea me te whakamahi i te timatanga o tana maara - i mua atu ranei. Ka rite ki te korero i mua, Ko te wa apricot he moata me te poto. He mea noa nga glutts; kua kapi te whenua i te tini o nga hua kua hinga. I roto i te marumaru, ka mutu ano he muhu takatakahia: engari ki te taha ra o te rakau, hei aperekoti maroke kua rite. Na, o te akoranga, ehara i te mea he utu noa tenei taonga ki te hunga haere; na reira i whai hua ai hei toa mo te takurua. No reira ehara i te mea uaua ki te kite me pehea e taea ai e te kaihokohoko manene te 'korero reka’ te iwi ki te hokohoko i te ringaringa o nga kowhatu apricot me te oati mo te nui o nga kotinga kei te heke mai. Na ka marara noa tenei hua ki nga huarahi tauhokohoko a te hunga tauhou - otira ki te takiwa o o ratou waahi whakamakuku pai.; pea ka puta te tapatapahi-ko nga ingoa waahi kua whakahuahia i mua.

E rua nga huarahi marara

I nga tau tata nei kua nui te whakamahi i te tātari DNA hei wetewete i te ira me te hitori matawhenua o nga momo tipu me nga momo kararehe.. A Mei 2020 ako⁹ o te tohatoha o nga momo apricot puta noa i te ao i puta he taunakitanga tino kaha, whai muri i te whakaurunga o te apricot ki ta te rangahau e kiia nei ko te 'Irano-Caucasian’ rohe (kei roto ko Armenia), ko tona mararatanga whaka te hauauru mai i reira ka whai i nga huarahi rereke e rua. Ko tetahi o enei i rere whakatetonga ki Ihipa ka uru ki te hauauru, i te taha tonga o te takutai Mediterranean o Awherika ki te Raki; ko tetahi i oma ki Turkey, Kariki me te taha hauauru huri noa i te taha raki o te takutai Mediterranean o Uropi. Ko tenei huarahi whakamutunga e rite ana ki nga purongo o mua mo te whakaurunga o te apricot ki Kariki na Alexander the Great me te whanaketanga o mua o te Pahia ‘Rori Roera‘ huarahi hokohoko. Engari he aha te ara tiritiri ki te tonga-hauauru, kua tika na waenganui o Iharaira? Te matakitaki i te mahere marara mai i te rangahau i runga ake nei, Ko te ahua kare pea he rite tonu te takenga mai o enei mararatanga e rua i te waahi me te wa, i te mea he tino rerekee te hanga-a-ira o nga taupori. Nonahea me te aha i puta ai te tiritiritanga ki te tonga-hauauru?

Te Hokohoko Hoiho

E whakaponohia ana i noho tuatahitia te hoiho ki nga Steppes o Central Asia. Engari e kiia ana ko te Hyksos, i noho hei rangatira mo Ihipa i te wa e kiia nei ko te Waenga Tuarua, i ahu mai i te Levant (Hiria) a mauria mai ana te hoiho me te hariata ki Ihipa hei taputapu whawhai. I te wa o te putanga o nga Hurai i Ihipa, Te parau ra te Bibilia no nia i te mau pereoo puaahorofenua no Aiphiti tei tapeahia e te repo i roto i to ratou apeeraa ia Iseraela (Exodus 15:1-4); e i te tahi o te mau opu o Kanaana e mea puai roa ratou no te ati Iseraela no te mea e ‘hariata auri ta ratou.’ (Joshua 17:16-18; Judges 1:19).

Ahakoa i te wa moata tonu, he nui te maha o nga hoiho e uru ana ki nga ope taua whakataetae. (I roto Judges 4:3 ka korerotia ki a matou ko te ope o te kingi o Kanaana kei roto 900 nga hariata.) Engari no hea enei mea? A 2012 rangahau ira¹⁰ ka whakatau he maha pea nga huihuinga whare i te rohe o Steppe: engari ano hoki ko nga kuao kararehe he maha nga wa e whakahiatotia ana ki nga poaka mohoao. E kii ana nga kaituhi rangahau ko tenei mahi o muri mai na te iti o te reiti haputanga mo nga uwha whangai. No reira, he nui te tūponotanga, i roto i tenei wa, He maha nga tauhokohoko hoiho mai i nga Steppes whaka te tonga, na Aramenia me Kanaana, ki Ihipa.

Heoi, i te wa o Horomona, panui matou:

Ko nga hoiho a Horomona, he mea mau mai i Ihipa; na, kahuihui mai nga kaihoko a te kingi ki a ratou, ia peia he utu. Na e ono rau nga hekere hiriwa i riro mai ai tetahi hariata, i puta mai ai i Ihipa, me te hoiho mo te kotahi rau e rima tekau; he pera ano mo nga kingi katoa o nga Hiti, mo nga kingi ano o Hiria, i whakaputaina ranei ratou e ratou ki waho. (1Kings 10:28-29)

Na, i tenei wa, e ahua nui ana te mahi hokohoko a Horomona i nga hoiho me nga hariata e haere mai ana i Ihipa ki Hiria.. Ka tohu tenei he angitu, I tenei wa kei te whakahaeretia te tukanga whakatipu tangata ki Ihipa. No reira, tera pea kua iti haere te rere whaka-te-tonga o nga hoiho mai i nga Steppes; me te whakatenatena mo te hokohoko o Te Taitokerau me te Tonga me Aremenia. No reira, Ko te wa tino pea mo te timatanga o te marara aperekoti whakatetonga i mua i te putanga o nga Hurai i Ihipa.. I te wa, e hono pai ana tenei ki te whakahua o ‘tapatapahi‘ i nga ingoa o te pukapuka a Hohua.

He mea whakamere, I muri iho ka kitea e ahau ko Rev. Houghton, i a ia e tohe ana mo te Quince, ahakoa i whakaae ko te Apricot he tangata kaha ki te whakataetae; a me i mauria mai e nga kaihokohoko hoiho o Tokarama, i ‘te pae apatoerau’ (Ezekiel 27:14 & 38:6).¹¹ Heoi, e au ra e ua turaihia o ’na i te Quince na roto i te parauraa e e taata tumu no Mediteranea e ua ‘iritihia oia mai Kereta mai i Heleni e i Italia i te afaraa o te senekele hitu e te ono hou to tatou nei tau.)’

Me pehea me te wa ka huri te ingoa?

Ko te ingoa Hiperu hou, Ka whakamahia hei 'mishmish', he rite tonu ki te kupu Karari, ‘mɨʃmɨʃʃa‘ (IPA takikupu)¹². No reira, te whakawhiti mai ‘tapatapahi‘ ki ‘pohehe‘ he ngawari te whakamarama. I te mutunga o te whakaekenga a Papurona i te mutunga o te rangatiratanga o nga Hurai, he nui te whakahekenga o nga whakarau o Hura ki Karari; i noho ai ratou 70 tau i mua i te tukunga kia hoki mai. No reira, mo nga whakatipuranga e rua ka tika te hoko me te hoko atu i nga maakete o te rohe ma te ingoa Karari, ‘pohehe'; no reira, i te wa o te hokinga mai ki a Iharaira, he iti noa te hunga kua whakamahi tonu i te ingoa Hiperu taketake. Na te mea ko tenei te ingoa Hiperu e whakaaetia ana inaianei kaore i te miharo.

He aha te hiahia kia iti ake te whakamarama he aha te ingoa ‘pohehe‘ e kore e puta i roto i te Mishna me te tikanga taketake o ‘tapatapahi‘ te ahua kua warewaretia. I konei, e rua a matou taumahatanga taupatupatu. Ka whakaaro tetahi, i te wa e whakatau ana nga Rabi i nga ture kai i te wa tuarua o te temepara, kua hiahia ratou, mo te maramatanga, ki te whakamahi i nga kupu noa o to ratau ra. Engari i tetahi atu ringa, ko te hunga o te whakatupuranga kaumatua i kaha ki te tiaki i te whakapono me nga karaipiture a o ratou matua ka mahara tonu ratou ki te tikanga taketake o nga korero o nga karaipiture mo te ‘tapatapahi‘ a tera pea ka hiahia ki te akiaki kia hoki mai ano ki te ingoa o mua.

Heoi ano, tera pea i tumanako tetahi, ka haere te wa, ka memeha haere nga maharatanga, kua kii tetahi mea hei whakamarama i te rereketanga. Tera râ, ua riro te mau matahiti i rotopu i te ho‘iraa mai o te feia tîtî e te hiero o Heroda ei tau arepurepu; tae atu ki nga raupatu a Alexander, nga whakatoi a Antiochus Epiphanes, te orurehau a Makapee me te aranga o Roma, ki te whakahua i etahi mea nui. Ano hoki, me tohu ko te whakamahinga o te kupu ‘aporo’ ki te whakaahua he aha te ahua o te apricots he iti noa nga raru i puta mai i tera wa 2 manomania. Ahakoa kaore e tino mohio he aha a ‘tapatapahi‘ ko, he mea ngawari tonu ki te mohio ki nga tikanga o te whakatekau me te poke o nga hua mai i nga tauira i homai. Na tera pea ka taea te warewaretanga i muri i nga mea katoa.

I tua atu, na nga mahi a Alexander me nga Roma i kaha ake te hokohoko o te ao; me nga hua kee me nga momo hou ka kaha haere. Kore e kore, ka hua tenei i nga taumahatanga ki te whakatau i te whakaingoatanga, ehara i te mea mo nga hua hou me nga momo momo, engari ano hoki nga mea o naianei e whakaahuatia ana i roto i nga reo rereke. Kua kitea e matou te ahua o te entymological i waenga i te Arapi ‘nui ake‘ me ngā ‘tapatapahi'; me te meka e ‘nui ake‘ i whakamahia tuatahi hei kupu whakamaarama mo nga momo momo hua rereke i mua i te mutunga ka pa atu ki te aporo.. Ko nga Arapi i kiia he kaihokohoko: na reira ko te tino pea e te tikanga noa o ‘tapatapahi‘ kua huri te taha o tera o ‘nui ake‘ i roto i tenei wa.

I 'mishmish’ Ko te tikanga 'Aperekoti maroke'?

Ka mutu, Kei te pirangi ahau ki te whakapae he take ano tera ‘pohehe‘ e kore e whakakapi ‘tapatapahi‘ i roto i nga Mishnas: he kupu hangarau ake pea tona tikanga taketake, e tohu ana ki kua maoa, kua maroke ranei āperekoti. Mena i tika tenei whakapae, karekau he take hei whakakapi ‘tapatapahi‘ me ‘pohehe.’

Te haamana‘o maitai ra vau i te hoê o ta ’u mau tere matamua i Europa Hitia o te râ, he maha nga tau ki muri. Kaore au e maumahara mena i Ruhia, i Ukraine ranei: engari he wa apricot. Ko nga tiriti e hikoi ana ahau he rakau apricot hei whakamarumaru: engari ko nga rori me nga ara hikoi i tino kapi ki a mush o te kapohia, nga aperekoti kua hinga, me titiro tonu ahau ki te whenua kia kore ai e pakaru katoa oku hu! I nga wa onamata, Ko te nuinga o nga wa ka kohia nga apricots ma te ruirui noa i nga manga me te kohi i te hau. Kua kite matou ko nga apricots hou i te nuinga o te waa ka tiimata te huri ki te puhoi i roto i te ra o te kohi; no reira ka kainga tere nga mea tino pai, tata ki te wahi i tupu ai ratou. Engari ko te toenga - he iti noa te maoa, engari he maha nga maru me te maoa rawa - i kohia ka whakamarokehia hei tiaki, ka tukuna atu ranei ki te maakete.. He rereke te ahua o te whakarite i enei mo te whakamaroke. Ko nga tauira iti ka whakamaroke i te tuatahi, me te ‘pitted’ (whakataka-kohatu) muri iho. I te nuinga o te wa ka tapahia nga tauira nui ake ka werohia i mua i te whakamaroke. Ko nga mea kua kamokamo kua maroke tonu; a i etahi wa ka ruia ki roto ki nga papa angiangi, ki nga keke ranei kia pai ai te whakahaere. Ko nga apricots penei pea te utu hokohoko mo nga tangata noho taone rawakore; engari ko nga ture i roto i te Mishna e pa ana ki te kawenga ki te whakatekau i te wa e kohia tuatahitia ai nga apricots mai i te rakau..

I roto i te reo Arabic i reira i roto i te meka e rua nga kupu mo te apricots: ‘mushamash‘ me ngā ‘al-barquq.’ Ko te ingoa whakamutunga ko te tangohanga i muri mai, timata mai i te reo Latina ‘tomua‘ mai reira ma Kariki ki Ihipa, Awherika ki te Raki, Spain me Parani (ka huri te whakahua me te takikupu i nga wa katoa), i mua i te tangohanga hei ingoa pakeha, ‘apricot.’ I tenei wa ka tirohia te apricot hei hua whenua ke atu i te kai taketake: no reira ka taea tera ‘al-barquq‘ e kiia ana mo nga hua hou, kaua ki te maroke. (Ko te Jewish Encyclopaedia ano te whakahua mo tetahi atu ingoa mo te apricot: ‘appanuth;’ ahakoa kaore i te whakamaramatia tona takenga mai me tona whakamahinga.)

Ka taea ano pea he hononga etymological i waenganui ‘pohehe‘ ranei ‘mushamash‘ me a matou kupu, 'mishmash', ‘mash’ me te 'mush.’ E ai ki nga Papakupu Merriam-Webster Ko te whakamahinga tuatahi o te mishmash i roto i tona tikanga hou no te rau tau 1500. Ko ona etymology e kiia ana ko “Waenga Ingarihi & Yiddish; Tuia mysse English Middle, pea te tāruarua o te Rakei Rakei; Yiddish mish-mash, pea te tukuruatanga o te mishn ki te uru.” I puta mai pea te kupu na roto i nga tangata e whakataurite ana i te ranunga muhy ki tera i hangaia e nga aperekoti hinga?

Whakamutunga

Ina whakaritea nga hua e wha ki nga tuhinga o te Paipera mo o raatau ahuatanga tinana me o raatau hononga ahurea, ka puta mai te apricot hei tino pai. He kino te mahi a nga aporo i tera ahuarangi. Ko te citron me te quince ka taka ki te whakamatautau reka, kaore hoki i te pai mo te kai mata. Ko te tirotiro i nga tohutoro i roto i te Mishna ka nui ake te ruarua mo nga kereme o te quince.

Mo nga taunakitanga mo te taatai, karekau he tohu e kore e taea te whakakahore, no Iharaira tetahi o enei hua i te wa o Horomona; ahakoa he taunakitanga tino pai ko te citron, Ko te quince me te apricot i tae katoa mai i te wa o te hokinga mai o nga Hurai whakarau i Papurona.. Heoi, Ko nga tātaritanga ira tata nei he take pai mo te whakaaro ka mauria mai nga apricot ki Iharaira mai i Aramenia i mua i te wa o Horomona., hei kai ma nga kaihokohoko hoiho noho mai i nga Steppes.

Ko etahi atu rangahau putaiao me nga rangahau whaipara tangata tera pea ka nui ake nga taunakitanga, rawa te whakau i nga ra o mua o te whakataki: engari me tohu he uaua rawa atu ki te whakaatu karekau he hua i roto i tetahi waa i tera wa.. He tikanga mo te whakatau tata i nga ra pea mo te putanga o etahi momo rereke i runga i te tere o te whakarereketanga maori.: engari he uaua ake te mahi ina uru mai te kowhiringa tangata. No reira, ehara i te mea ngawari ki te turaki i nga korero o mua, ahakoa etahi korero (ina koa ko te whakamaramatanga o te 'mishmish’ rite apricots maroke) ka taea te patai.

No reira, I would propose that the term 'tappuach,’ ahakoa i enei ra ka pa ki te aporo, i te tuatahi ko te ingoa Hiperu mo te apricot. Na, mo inaianei i te iti rawa, Ka okioki ahau i taku keehi.

Kevin King, 16/7/2020

Kupuwaewae

1. 1906 Jewish Encyclopedia Vol.2 pg.23. Tuhinga mo 'Apple’ na Morris Jastrow, Jr., Kaihokohoko Kohler, Frank H. Knowlton. (rohe tūmatanui). Putanga ipurangi-kupu-katoa kaore i whakatikaia ©2002-2011, JewishEncyclopedia.com. Katoa nga mana)
2. ‘Te Aamu natura o te Bibilia,’ na H.B. Tristram M.A., 1883 7th edn. wh.334. (rohe tūmatanui).
3. 'Ko te kupu Arapi e rite ana, nui ake, e tohu ana ehara i te aporo anake, engari ano hoki nga hua rite katoa, hei karaka, rēmana, kuini, pītiti, āperekoti, etc. a he whakataurite noa ki te korero mo tetahi mea, “he kakara reka ano he tyffach.” Ko te kupu Hiperu pea, pea, kua whakamahia i roto i te tikanga whanui ano.’ ‘Calmett’s Dictionary of the Holy Bible,’ Augustin Calmet, Crocker me Brewster, 1837, wh. 83.(rohe tūmatanui).
4. HORTSCIENCE VOL. 52(6) HUNE 2017 wh.817. 'Kua Whakaatuhia te huarahi Citrus: Mai i te tonga o Ahia ki te Mediterranean’ na Dafna Langgut Putanga PDF ka taea te tango mai i Academia.Edu
5. 'Ko te Rakau me nga Hua e whakaatuhia ana e te Tappuach o nga Karaipiture Tapu’ na Rev W. Houghton, Proceedings of Society of Biblical Archaeology,” puka12 wh.42-48
6. Ibid. 2, wh.335. (rohe tūmatanui).
7. “Taiao, ka puta mai nga momo ranu-a-roto i waenga i te nuinga o te Pomoidea engari kaore i te whakakotahi me Malu; ka taea hoki te honoa etahi atu puninga ki runga ki a raua engari Malu kaore i te hototahi ki era atu. Hei tauira, Ka taea te hono ngawari ki te rakau quince ki nga tapahanga pear, hawthorn, … engari kare e taea te whakakotahi i tetahi peka aporo ki tetahi rakau pera.” ‘Te Whakatupuranga Whakatipu ki Aotearoa’ na G.S. Wratt, H.C. Te Mete. 1983, wh. 83. pāparakāuta. Butterworth-Heinemann, ISBN 0409701378 (©1983 Dept. o Pūtaiao & Rangahau Ahumahi, Te Whanganui-a-Tara, N.Z.)
8. Ko nga apricots kua maroke i te hau ka kino haere i te wa e pakeke ana, ka huri parauri, ka pango ka ngaro etahi o o ratou uara kai: engari ka noho tonu hei kai mo nga marama maha, i runga i nga tikanga rokiroki. Ko nga apricots maroke o enei ra ka rongoatia ki te whanariki hauhā hei pupuri i te tae o te tae, me te kaha ake o nga ture mo te oranga o te papa..
9. Frontiers in Plant Sciences, Mei 2020 Vol. 11, Tuhinga 638. 'Te Hanganga Ira o te Kohinga Germplasm o te Ao o Prunus armeniaca L. Ka Whakaaturia e toru nga ara tiritiri nui mo nga momo ka ahu mai i te pokapū o te takenga o nga momo’ na Bourguiba et al. Tuwhera te Uru. Ka taea te tango mai i frontiersin.org
10. PNAS, 22 o Mei 2012, Vol. 109, Nama21. 'Te hanga hou i te takenga mai me te horapa o te whangai hoiho i te papa o Eurasian’ na Warmuth et al. Mana pupuri ©2020 National Academy of Sciences. ISSN ipurangi 1091-6490. Ka taea te tango mai i pnas.org
11. Ibid. 5, wh 48.
12. 'He Whakaahuatanga mo nga Karari o enei ra’ na Solomona I. Hara, ©1974, Mouton, wh 55. Vol. 213 Te Kuaha o nga Arero, Rangatū iti.