Flavius Jomus.
N.B. e kore e tēnei whārangi ano i te “Ngāwari English” putanga.
hāngai whakamāoritanga aunoa e runga i te kuputuhi taketake English. kia ratou ngā hapa nui.
I whanau i roto 37 AD ki te whanau tohunga, a whakaarahia ana i Hiruharama, Ua haere matamua o Josèphe i Roma i te 20raa o to ’na matahiti ei arai politita no te mau ati Iuda; a i te wa i timata ai te tutu a nga Hurai i te tuatahi ka whawhai ia ki nga Roma. Engari, ka hopukina e Vespasian, Ua parau o Josèphe e ua faataahia o Vespasian ia faatupu i te hoê parau tohu ati Iuda i tahito ra na roto i te riroraa ei Emepera no Roma.. I te wa i tino tupu ai tenei, Ua horoa o Vespasian i to ’na tiamâraa ia Josephus e i muri a‘e, ua faaamu ia ’na, apiti atu ki a ia te ingoa whanau o Flavius.
I whakakahoretia e tona ake iwi hei kaikorero, kare ia i whai angitu ki te akiaki i nga kaiwawao o Hiruharama kia tuku; me te kite ake i tona hinganga. Ko enei wheako, me tona urunga atu ki nga puna korero a nga Hurai me nga Roma i puta ai ana mahi nunui e rua. 'Te Pakanga Hurai', whakaputaina e pā ana ki 78 AD, he hitori o te tutu, me nga 'Ko nga tawhito o nga Hurai', a 20 te hitori nui o te iwi Hurai, i whakaputaina e pā ana ki 93 AD. E rua ano nga mahi nana i ora: 'Aki a Apion', te parururaa i te haapaoraa ati Iuda i te hoê taata faahapa Roma, me te 'Te Ora', tona haurongo, i whakaputaina i te timatanga o te rau tau tuarua. Kaore i te tino mohiotia te wa i mate ai ia.
Kofusa’ kei roto i te mahi te maha o nga tohutoro e whakakaha ana i te hitori o nga rekoata rongopai.
Ko Hoani Kaiiriiri
I roto i nga tawhito, 18.5.2, Te faataa ra o Josèphe i te taviniraa a Ioane Bapetizo.
“Na i mahara etahi o nga Hurai na te Atua te whakangaromanga o te ope a Herora, me te tino tika, hei whiu mo tana mahi ki a Hoani, i huaina tera ko te Kaiiriiri: na Herora hoki ia i whakamate, ko wai he tangata pai, ka whakahau ki nga Hurai kia mahia he pai, mo te tika tetahi ki tetahi, me te karakia ki te Atua, a kia haere mai ki te iriiringa; mo tena te horoi [me te wai] ka pai ki a ia, mehemea i whakamahia e ratou, ehara i te mea ki te maka atu [te murunga ranei] o etahi hara [anake], engari mo te ma o te tinana; me te whakaaro ano hoki kua ma rawa te wairua i mua i te tika. Inaianei ina [maha] he tini te tangata i haere mai ki a ia, i tino ohooho hoki ratou [koa ranei] ma te whakarongo ki ana kupu, Ko Herora, i mataku kei hoatu e te kaha nui o Hoani ki runga i te iwi ki roto ki tona kaha me tona hiahia ki te whakaara tutu, (i rite hoki ratou ki te mahi i nga mea katoa e whakaaro ai ia,) i whakaaro pai, ma te whakamate i a ia, hei aukati i nga mahi kino ka mahia e ia, kaua hoki e whakararu i a ia ano, na roto i te faaherehereraa i te hoê taata o te turai ia ’na ia tatarahapa i te reira ia tae roa i te maoro. No reira ka tukuna he mauhere, mai i te riri o Herora, ki a Makeru, ko te whare rangatira i korerotia e ahau i mua, a whakamatea ana ki reira. Na i mahara nga Hurai ko te whakangaromanga o tenei ope i tukuna hei whiu mo Herora, me te tohu o te riri o te Atua ki a ia.”
Ko te mea kare a Josephus i hono atu ki a Hoani ki a Ihu, ehara i te mea miharo; Ture 13:25 e marama ana ko Hoani ka timata te korero mo Ihu i te mutunga o tana mahi minita. Waihoki, noa ’tu e mea taa ê to ’na maramaramaraa i te tumu o Heroda i haapohe ai ia ’na i te mau faatiaraa evanelia; ka whakaae nga meka tuatahi.
Tata ki nga tohunga katoa e whakaae ana ki te pono o tenei waahanga.
Hemi te Tika
He nui ake ano, ko te korero e whai ake nei mo te matenga o Hemi, te teina o Ihu, na Antiquities 20.9.1:
“Na inaianei ko Hiha, I te rongonga o Peerehe, I tukuna a Albinus ki Iuda, hei procurator. Ua faaere râ te arii ia Iosepha i te autahu‘araa teitei, a ka hoatu te riiwhitanga ki taua mana ki te tama a Ananus, i huaina hoki tona ingoa ko Ananus. … Engari ko tenei teina a Ananus, ko wai, kua korerotia ano e matou ki a koe, ka mau ki te tohunga nui, he tangata maia i tona riri, me te tino whakahihi; no te titorehanga ano ia ki nga Haruki, he tino pakari ki te whakawa i te hunga hara, nui atu i era atu o nga Hurai, kua kite ake nei tatou; inahea, no reira, Ko Ananus tenei ahua, i whakaaro ia kua whai waahi tika ia inaianei. Kua mate a Petuha, ko Albinus anake i te huarahi; na ka whakaminea e ia te runanga o nga kaiwhakawa, a kawea ana ki to ratou aroaro te teina o Ihu, i huaina nei ko te Karaiti, ko Hemi tona ingoa, me etahi atu; a ka puta he kupu whakapae mo ratou he tangata takahi i te ture, tukua ana ratou kia akina ki te kohatu: engari mo te hunga i ahua tika rawa atu o nga tangata whenua, me te hunga i tino raruraru i te takahi i nga ture, kare ratou i pai ki nga mahi; i tono tangata ano ratou ki te kingi, e mea ana kia tonoa e ia ki a Ananus kia kaua e pena, e kore hoki e whakatikaia tana i mea ai; kahore, i haere hoki etahi o ratou ki te whakatau ia Albinus … No reira ka whakaae a Albinus ki ta ratou korero, a tuhituhi ana i runga i te riri ki a Ananus, me te whakatupehupehu ka kawea ia ki te whiu mo tana mahi; i tangohia e Kingi Akaripa te tohunga nui i a ia, ka toru noa nga marama i kingi ai ia, a hanga ana a Ihu, te tama a Damneus, tohunga nui.”
I tua atu i te whakau ko te rangatira o te hahi o Hiruharama, 'Hemi te Tika', i mohiotia ai ia, i whakanuia e nga Hurai (c.f. Ture 21:18-24), kei a matou i konei tetahi korero tino marama ki a ia, ‘te taeae o Iesu, i huaina ko te Karaiti'.
Ua mana‘o te tahi mau taata faahapa e ‘o tei parauhia te Mesia’ he wawaotanga Karaitiana: engari,
- Karekau he mea i roto i te kupu, ihirangi, etc., ki te whakaaro kua rawekehia te tuhinga.
- Mehemea ehara tenei i a Hemi te teina o te Karaiti, E mea maere e aita o Josèphe i horoa i te tahi atu faaiteraa no nia i ta Ananus i patoi ia Iakobo: tena ko te mauahara ki te teina o te tangata i kiia e ia he Karaiti teka, he mea ngawari ki te mohio.
- I whakahuahia e Origen te waahanga i mua i te c.200 AD. I tenei wa he tokoiti tonu nga Karaitiana e whakatoia ana, na reira karekau he mana ki runga i nga korero o nga puna korero a Roma, Hurai ranei.
- Ua faahiti o Josèphe hau atu i te hoê ahuru taata tei piihia o Iesu. Tera ano tetahi kei te mutunga o tenei kowae me, ka kitea, Ko te tikanga ka hoatu e Josephus etahi atu whakamaramatanga kia kore ai e rangirua i roto i enei ahuatanga.
- Ko te korero, 'Ko wai i kiia ko te Karaiti', he rite ki te tangata, pera i a Josephus, ko wai i hiahia ki te tuhi i te taitara me te kore e whakamana. Otiia ki te i mahara te interpolator Karaitiana e tika ana ki te tāpiri i te tohutoro ki a Ihu, kare pea i whakamahia e ia taua kupu kore-whakapapa.
- He aha te take mo tera taapiri? E kii ana nga kaiwawao o naianei he hanga pohehe o te hitori: area te mau haapapuraa atoa e vai ra, te faaite ra ïa e ua fariihia te reira ei parau mau na te ati Iuda e to Roma. Mena ko te hiranga o Ihu he take, No te aha e kore ai o enei korero Karaitiana tuatahi e whakamahi ana i a Josesus mo tenei kaupapa?
Ko etahi kua kii kua titohia te korero katoa: engari he wawata noa tenei – karekau he taunakitanga hei tautoko i taua whakapae. Ko te whakaaro nui i waenga i nga kaituhi korero mo nga whakapohehe katoa ko te mea he pono katoa te korero..
Te Whakaaturanga Flavian
Ko te tuhinga o te Testimonium Flavianum, e kitea ana i roto i te Pukapuka 18, ūpoko 3, wāhanga 3 o nga putanga katoa o Josephus’ Nga taonga tawhito, ka taea te whakamaori penei (nga momo rereke e whakaatuhia ana i roto i nga taiapa):
“I tenei wa ko Ihu, he tangata mohio, me i kiia ia he tangata. Ko ia hoki tetahi nana i mahi (miharo / whakamiharo) mahi, me te kaiako o nga tangata i whiwhi i te (pono / rerekē) me te koa. He tokomaha hoki nga Hurai, me nga Kariki, i whakaohokia e ia. Ko ia te Karaiti. A i te wa i whakataua ai ia e Pirato ki te ripeka, no te mea i whakawakia ia e nga tangata nunui o tatou, ko te hunga i aroha ki a ia no te timatanga, kihai i mutu, i puta hoki ia ki a ratou i te toru o nga ra, Ko te ora ano, mai ta te mau peropheta a te Atua i tohu i teie nei e e rave rahi atu â mau mea maere no nia ia ’na. A tae noa ki tenei wa te iwi o nga Karaitiana, mai i a ia te ingoa pera, kaore i te ngaro.” (Nga taonga tawhito, Pukapuka 3, Wāhanga 3.)
He pai rawa tenei ki te pono! Ko wai ma te Karaitiana ka tuhi i nga waahanga kua tohua? I roto i te meka, Ko tenei korero i whakahua tuatahi na Eusebius i te timatanga o te rautau 4; ko Origen, 100 tau i mua, e kii ana mo Josephus tera, ’aita ’oia i fāri’i ia Iesu nō te Mesia, ahakoa ra i whakaatu ia he tangata tika a Hemi.’ (He Korero mo Matiu, 10.17.)
Kei te marama, no reira, Kofusa’ tuhinga taketake kei a kua whakarereketia. Ko te patai, pehea te nui?
He kaupapa nui tenei i tautohetohe nga tohunga. Ko etahi e kii ana he rūpahu te waahanga katoa; engari he tino take o mua mo te whakakore i tenei whakaaro.
- E kii ana etahi kaitoi he 'kei waho o te horopaki' te waahanga. E haamata te pene na roto i te mau faatiaraa no nia e piti aroraa i rotopu i te mau ati Iuda e o Pilato, ko tetahi mo nga whakaahua o Hiha, ko tetahi mo te whakamahi kino i nga moni tapu mo te kaupapa wai. Na kei a tatou a Ihu, i whakahengia e Pirato. Ka whai muri mai he korero roa mo te whakakino i te temepara o Isis i Roma, na reira i huna ai, i whakamatea ai ano nga tohunga, e i te pae hopea na roto i te hoê faatiaraa no te tahi atu faainoraa i tiavaruhia ’i te mau ati Iuda i Roma. Mena ko etahi o enei 'kare i te horopaki', ko te raruraru a Isis, e kore nei e pa ki nga take Hurai; engari karekau he tangata e ruarua ana na Josephus i tuhi tenei, no te mea Ko nga mea e hono ana he ahua o tona ahua.
- Heoi, ko te horopaki o te waahanga he tohenga kaha ake whakahē he whakauru Karaitiana, mo tena kei mua ko te korero mo Hoani Kaiiriiri, ka puta e rua nga upoko i muri mai, i roto 18.5.2. Kare a Josephus e whai ana i te tau o te tau, ko Hoani anake te kaikauwhau i te tika; he tino pai ki te whakahua i a Ihu’ mate, i a ia e korerorero ana ki a Pirato, a ka mate a Hoani, i roto i te aparauraa i muri mai no nia ia Heroda. Engari mai i te tirohanga Karaitiana, he tino he tenei, ko Hoani te mua o Ihu; e kore noa te Karaitiana i whiriwhiri i tenei take hei whakauru i taua korero.
- Kofusa’ tohutoro i roto i te waahanga o Hemi, ia ‘Iesu, i huaina nei ko te Karaiti,’ e kii ana kua whakahuahia e ia i mua ake nei tenei Ihu. Ko te Testimonium Flavianum kei mua i tenei tohutoro me te whakamarama tino marama mo Josephus’ whakahua.
- A hi‘o atoa na i te parau a Origène e ‘aita o Josèphe i farii ia Iesu no te Mesia’. I pehea tana mohio? Mehemea ko Josephus’ ko te tohutoro anake, 'Ihu, i huaina nei ko te Karaiti,’ e au ra e mea maamaa roa te reira no te faataa i te papuraa o te parau a Origène.
- I te mea e ua farii maitai o Josèphe i te vai-mau-raa o Iesu na roto i te faataaraa ia Iakobo te Just ei teina no ’na, he aha te take i kore ai ia e whakahua i a ia?
I tetahi atu ringa, mena ka mukua noa e matou nga waahanga e tino kitea ana, whiwhi tatou i tenei:
“I tenei wa ko Ihu, he tangata mohio. Ko ia hoki tetahi nana i mahi (miharo / whakamiharo) mahi, me te kaiako o nga tangata i whiwhi i te (pono / rerekē) me te koa. He tokomaha hoki nga Hurai, me nga Kariki, i whakaohokia e ia. A i te wa i whakataua ai ia e Pirato ki te ripeka, no te mea i whakawakia ia e nga tangata nunui o tatou, ko te hunga i aroha ki a ia no te timatanga, kihai i mutu. A tae noa ki tenei wa te iwi o nga Karaitiana, mai i a ia te ingoa pera, kaore i te ngaro.”
Ko te kupu Kariki 'paradoxos’ ka taea te whakamaoritia hei 'whakamiharo', 'whakamiharo' ranei. Ko nga kaiwhakamaori Karaitiana ka mau ki nga mea whakamutunga, area o Josèphe te auraa o na mua ’‘e. Ko te kupu i whakamaoritia, 'pono', he 'korero'; engari e kiia ana me panui tenei, i haere mai ia’ (rerekē). Ko te kupu, 'kaore i mutu', he rereke te whakamaoritanga ko 'kaore i mutu (ki te aroha ki a ia)', '… (ki te raruraru)', etc., kei runga i te tirohanga a te kaiwhakamaori; engari, i te mea karekau nga kupu taiapa e tino puta ki te tuhinga, Kua noho ahau ki te whakamaoritanga ake.
Na, mena ka arotakehia e tatou nga tohenga mo te pono me te whakahē i te pono o te toenga tuhinga, ka kitea e matou:
- Te mea e toe ra, mea au a‘e ïa i te ohipa a te hoê ati Iuda e ere i te Kerisetiano i ta te hoê Kerisetiano.
- Te faataa ra te reira no te aha Origène i papu ai e aita o Josèphe i farii ia Iesu. Kare rawa he Karaitiana e makona ki taua korero rangirua me te kore korero, e kore e tuku whakahe mo nga mahi a nga Hurai rangatira (kaore i rite ki te aki a Hemi) a ka tino miharo kaore ano nga Karaitiana i ngaro.
- Ko te tātari tuhinga e whakaatu ana, tino rerekee ki nga waahanga kua mukua, he rite tonu nga kupu me te ahua ki ta Josephus i etahi atu wahi o ana tuhinga. He mahi nui tenei ahakoa mo te tohunga hou. Mai ta John P. Meier, Ko tetahi o nga rangatira nui mo tenei kaupapa korero:
“Ko te whakatairite o nga kupu i waenga i a Josephus me te NT kaore i te whakarato i te otinga pai ki te raru o te pono engari ka akiakihia tatou ki te patai ko wai o nga ahuatanga e rua ka kaha ake.. He Karaitiana o etahi rau tau e kore e mohiotia i rukuhia ia ki roto i nga kupu me te ahua o Josephus tera, me te kore awhina o nga papakupu hou me nga hononga, i taea e ia (1) tangohia e ia nga kupu NT e korero ai ia mo Ihu me (2) te whakaputa pai i te Kariki a Josephus mo te nuinga o te Testimonium – kare e kore ki te hanga i te ahua o te ahua o te ahua – i te wa ano e whakangaro ana i te hau me etahi kupu whakapae Karaitiana? Ko te mea pea ko te korero matua, (1) i wehea e matou i te tuatahi ma te tango i nga mea ka pa ki te tangata i te titiro tuatahi hei whakapumau Karaitiana, me ngā (2) i kitea e matou i tuhia ki roto i nga kupu a Josephan i rereke mai i te whakamahinga o te NT., na Josephus iho i tuhi? O nga ahuatanga e rua, Ka kitea e au te tuarua ka nui ake pea.” (Meier, ‘He Hurai Tahaehae: Whakaarohia a Ihu o mua)
Ko te take taketake o te pono o te Testimonium he maha nga wa e pourihia ana e nga korero pohehe me te rangirua ki etahi atu korero a Josephan. (penei i te korero mo te ripekatanga o Menakeme), me nga whakapae mo etahi atu tohutoro kua ngaro. Ua parau rii noa paha o Josèphe no nia ia Iesu, e kiia ana e te “Ko te pukapuka al-'Unwan” tuhinga: I tetahi atu taha, he iti ake pea tana mihi. Ko te tātari rorohiko tata nei kua kitea etahi nga ritenga whakahirahira i waenganui i te Testimonium me nga wahanga o Luka 24, e kii ana kua whai waahi nga kaituhi e rua ki tetahi puna o mua kei roto he korero mo Ihu’ mate me te aranga. Engari ano, ahakoa tera pea ka awe i to tatou whakaaro mo nga kupu tika a Josephus’ tuhinga taketake, e kore e whakarereketia te meka kei reira.
I te pae hopea, e vai noa to tatou mana‘o i raro a‘e i to tatou mana‘o no nia i te mea ta Josephus i tiai ia parau: engari ko te mea ko te whakahokinga korero i runga ake nei e tohu ana i tana anga taketake. Mo tatou, kaore i rite ki a Origen, Ko te take nui ko te hitori o Ihu Karaiti; me tetahi tohutoro mo enei rarangi whanui (oti me nga whakatikatika a nga kaikorero karaitiana riri!) Koia tonu te momo whakapumautanga o waho e tumanakohia ana e te kaitoi korero.
hanga Whārangi e Kevin King