ʻO ka hoʻonui ʻana ma ke ʻano he mea hoʻoikaika

ʻO kekahi o nā hoʻopaʻapaʻa maʻamau e kūʻē i ka manaʻo koʻikoʻi ʻo Iesū e pili ana i ka hiki ke loaʻa i Gehena, ʻo ia ka kuhikuhi ʻana e hōʻike pinepine ʻia nā rabi Iudaio i kahi manaʻo ma o ka hoʻohana ʻana i ka extreme., nā laʻana hypothetical ʻaʻole i manaʻo ʻia e lawe maoli ʻia. He oiaio keia; a ua hoʻohana ʻo Iesū i kēia ʻano hana i mea e poina ai kekahi o kāna mau manaʻo; e like me, “No ke aha la oe e nana ai i ka pula iki iloko o ka maka o kou hoahanau, aole hoi e malama i ka laau iloko o kou maka iho?” (Mat 7:3) No laila ʻo ka pilikia e pono ai mākou e hoʻoholo ma aneʻi i ka nui o ka pōʻaiapili o Iesu’ ʻO nā ʻōlelo e pili ana i ke ʻano o Gehena hiki ke hōʻoiaʻiʻo i ka ʻōlelo ʻole, a i ʻole ke kiʻi kiʻi, ka hoomaopopo ana ia Iesu’ Nā hua'ōlelo.

E noʻonoʻo pōkole i kekahi hiʻohiʻona mai iā Iesu’ aʻo ponoʻī i mea e hōʻike ai i ke koʻikoʻi o ka pōʻaiapili ma ia mau hihia:

Nānā aʻela ʻo Iesū a puni, i mai la i kana poe haumana, “Nani ka pilikia o ka poe waiwai ke komo iloko o ke aupuni o ke Akua!” Kahaha iho la na haumana i kana olelo. Olelo hou mai la o Iesu, “Nā keiki, He mea paakiki ke komo i ke aupuni o ke Akua i ka poe paulele i ka waiwai! E hiki i ke kamelo ke komo ma ka puka o ke kuikele mamua o ke komo ana o ke kanaka waiwai iloko o ke aupuni o ke Akua.” Kahaha nui loa lakou, i mai la ia ia, “A laila ʻo wai ka mea hiki ke hoʻopakele?” Iesu, e nana ana ia lakou, wahi a, “Me nā kāne he mea hiki ʻole, aka, aole me ke Akua, no ka mea, e hiki no na mea a pau i ke Akua.” (Mar 10:23-27)

Ua kamaʻāina paha ʻoe i ka wehewehe ʻana o kēia pauku e ʻōlelo nei ʻo ka “maka kui kui” ʻO ka inoa i hāʻawi ʻia i kahi puka liʻiliʻi loa i hoʻonohonoho ʻia i loko a i ʻole kokoke i ka puka komo nui no ke komo ʻana o kēlā me kēia kanaka ke pani ʻia ka puka nui. No laila, ʻo ka loaʻa ʻana o ke kāmelo ma ia ʻīpuka he mea paʻakikī loa ia; a e hoʻokuʻu ʻia i kāna ukana i mea e hana ai. Ua like ia me ka wehewehe pono maoli; a mai koʻu lohe ʻana ma ke kula, ua ʻōlelo pinepine au: aka, aia malaila 2 pilikia. Mua, ʻAʻohe mea hōʻike o kēia wehewehe ʻana i manaʻo ʻia ma mua o ke kenekulia 9 AD. Akā, Ka lua, hōʻike ka pōʻaiapili he mea ʻē aʻe i manaʻo ʻia. Iesu’ ʻO ka ʻōlelo mua e hōʻike ana he pilikia wale ka poʻe waiwai i ke aupuni o ke Akua. ʻO kēia ʻōlelo ponoʻī e haʻalulu i nā haumāna; ʻo wai, e like me ka nui o na Iudaio o ko lakou mau la (a me nā mea ʻē aʻe he nui), ua manaʻo ʻia ka waiwai he hōʻailona o ke aloha o ke Akua. Akā ua koho ʻo Iesu e hoʻoikaika i kāna manaʻo me kēia hiʻohiʻona koʻikoʻi, e hoohoka loa ana i na haumana, me ka hoʻoholo ʻana ua pau loa ke kūlana, a kokoke paha, hiki ole. A eia nae, eia hou, Ke alakaʻi nei ʻo Iesū i ka manaʻo, e koi ana 'Me na kanaka ia oe hiki ole.’ Ma laila wale nō ʻo ia e hoʻokō ai i kāna ʻōlelo, “… aka, aole me ke Akua, no ka mea, e hiki no na mea a pau i ke Akua.”

E nānā pono i nā mea ʻelua. Mua, ʻO ka mea o ka hoʻonui i manaʻo ʻia e koʻikoʻi ma mua o ka hoʻēmi ʻana i ke koʻikoʻi o ka mea nui; aka, Ka lua, ʻaʻole ia e hoʻokaʻawale i ka hiki ke loaʻa hou aʻe ka hōʻailona a i ʻole ka ʻokoʻa i kēlā wahi; e like me Iesu’ olelo pani e, “Ua hiki no na mea a pau i ke Akua.”¹

He aha nā mea a Iesu i hana ai?

Me ka manao, e nana kakou i kekahi o na olelo koikoi a Iesu e pili ana i Gehena.

E pale i na koina a pau

Ina e hoohihia mai kou maka akau ia oe, e uhuki a hoolei aku mai ou aku. No ka mea, e aho no oukou ke make kekahi lala ou, mamua o ka hooleiia ana o kou kino a pau iloko o Gehena. Ina e hoohihia mai kou lima akau ia oe, e oki aku, a hoolei aku ia oe. No ka mea, e aho no oukou ke make kekahi lala ou, mamua o ka hooleiia ana o kou kino a pau iloko o Gehena. (Mat 5:29-30)

E hoʻomaopopo pono ma aneʻi i ka hōʻoia, ‘Ina … kumu e hina ai oe.’ ʻO ke kūlana noʻonoʻo, ʻo ka wehe ʻana o ka maka ʻākau a i ʻole ka lima e hoʻopau ʻia ke kumu o ka hina.. Akā ʻike maopopo mākou a pau ʻaʻole kēia ka hihia; ʻoiai aia ke kumu maoli i loko o ka puʻuwai a me ka noʻonoʻo o ke kanaka a aia nō ka maka a lima paha e hiki ai ke hana i ka hana hewa.! Aka, o ka manao nui o Iesu’ akaka ka olelo: ʻO ka ʻeha i loaʻa i ka nalo ʻana o ka maka a me ka lima ʻaʻole ia e hoʻohālikelike ʻia me ka ʻeha a me ka nalowale o ka waiho ʻia ʻana i Gehena.. ʻO ke ʻano paha; ʻino - loa ino! No laila e pale i kekahi mea e hoʻouna iā ʻoe i kēlā ala.

He pilikia, ua hui hewa pinepine ia keia olelo Mat 19:9-12; kahi o Iesu’ nā haumāna, i ka lohe ana ia Iesu’ ao ana i ke oki mare, kue i kela, “Ina pela ke kane me kana wahine, aole pono ke mare.” I keia, Pane mai o Iesu, “ʻAʻole hiki i nā kāne a pau ke loaʻa kēia ʻōlelo, aka, o ka poe i haawiia mai. No ka mea, aia no kekahi poe eunuha i hanau pela mai ka opu mai o ko lakou makuwahine, a he poe eunuha kekahi i eunuhaia e kanaka; a he poe eunuha kekahi i eunuha ia lakou iho no ke aupuni o ka lani. O ka mea hiki ke loaa, e loaa iaia.“

E hoʻomaopopo i kēia ʻaʻole he kūkākūkā e pili ana i Gehena (ʻoiai e ʻimi paha kekahi e wehewehe i kahi male maikaʻi ʻole ma ia mau ʻōlelo). Ma kahi hea, he kūkākūkā e pili ana i ke ʻano ola o ka berita male. ʻAʻole hoʻi he laʻana o ka ʻōlelo hoʻonui; ʻoiai ua ʻōlelo hewa pinepine ʻia e like me ka ʻōlelo ʻana e ʻōlelo nei ʻo Iesū he mea kūpono paha i ke kāne ke hoʻolei iā ia iho i mea e pale aku ai i ka hoʻowalewale ʻana.. Nānā ʻia mai kahi ʻano Iudaio ʻole, he mea kūpono paha ia; no ka mea, ʻike maopopo ka hapa nui o nā kāne i ka mana o nā ʻano wahine i ko mākou mau naʻau a me nā makemake a aia mau ka poʻe i manaʻo e maʻalahi ke ola me ka ʻole o lākou.!

Aole nae paha o Iesu keia’ manaʻo, a i ʻole ua noʻonoʻo nui kāna mau haumāna i kēlā hiki. ʻO ka mea mua kēia no ka mea, i na Iudaio, ʻO ka castration a me ka infertility ua nānā ʻia he kūʻē i ke kauoha a ke Akua (Lev. 22:24; 21:20; Deut. 23:2). ʻO ka lua no ka mea, e ʻike ʻia ma ka heluhelu ʻana i ka kikokikona piha, 'unuha’ 'a'ole 'o ia ke 'ano he kanaka i ho'olele 'ia.’ ʻO ka etymology kumu o ka huaʻōlelo Helene, 'unuha’ maopopo ole (kahu-moe’ ʻo ia ka manaʻo maʻamau); akā, mai ka wā kahiko mai, ua ʻike ʻia ua hoʻohana ʻia e wehewehe i nā kānaka ma nā kūlana like ʻole e koi ana i ka manaʻo hoʻokahi a me ka hoʻokaʻawale ʻole i ka pono o ko lākou haku.. Like me, aia kekahi laʻana o ke Kauoha Kahiko o ka huaʻōlelo Hebera, 'saris', i loaa mai ke ano kumu, 'e hoolei,’ pili ia Potipara, he luna ʻAigupita’ he kane mare no hoi (ike Gen 39:1 & 7.) I ka ʻoiaʻiʻo, ʻaʻohe mea i loko Mat 19:12 e hōʻike i ka ʻōlelo a Iesu i kekahi mea koʻikoʻi. Ua ʻae wale ʻo ia aia kekahi poʻe, e like me ia iho, pono paha e haʻalele i ko lākou kuleana e mare no ke aupuni o ke Akua.

Akā, ʻo Mataio lāua ʻo Mareko, ʻōlelo pū kekahi iā Iesu’ laʻana o ka maka a me ka lima ma ka pōʻaiapili aʻe:

O ka mea nana e hoohihia i kekahi o keia poe mea liilii i manaoio mai ia'u, e aho no ia ke kiolaia i ke kai me ka pohaku wili palaoa i kauia ma kona ai. Ina e hoohihia kou lima ia oe, e oki aku. E aho nou ke komo mumuku iloko o ke ola, ma mua o kou lima ʻelua e hele i Gehena, i ke ahi pio ole, ' kahi i make ole ai ko lakou ilo, aole pio ke ahi.’ Ina e hoohihia kou wawae ia oe, e oki aku. E aho nou ke komo oopa iloko o ke ola, ma mua o ka hoʻolei ʻia ʻana o kou mau wāwae ʻelua i Gehena, i ke ahi pio ole- ' kahi i make ole ai ko lakou ilo, aole pio ke ahi.’ Ina e hoohihia mai kou maka ia oe, e hoolei aku. E aho no oukou ke komo i ke aupuni o ke Akua me ka maka hookahi, ma mua o ka hooleiia ana o na maka elua iloko o ke ahi o Gehena, ' kahi i make ole ai ko lakou ilo, aole pio ke ahi.’ (Mar 9:42-48. E nana hoi Mat 18:6-9)

E nana i ke ano o Iesu’ ʻōlelo hou ʻia a hoʻoikaika ʻia ka ʻōlelo mua, ʻOi aku ka maikaʻi o ka make ʻana ma mua o ka hāʻule ʻana o kahi keiki a me ka wehewehe ʻana o Gehena he wahi ahi mau loa.. No laila, ʻoi aku ka paʻakikī o ka hōʻole ʻana iā Iesu hana ʻo ia hoʻi ka nalowale ʻana o ka lālā a i ʻole ka maka, a i ʻole ka hoʻopau mua ʻana o ke ola o kekahi, pono e manaoia he oi aku mamua o ka hoohewaia i Gehena, me ka nānā ʻole i ke ʻano o kā mākou wehewehe ʻana iā Iesu’ wehewehe o ia mea.

Ke kanaka waiwai a me Lazaro

ʻO kēia ʻōlelo nane, pono e hoomaopopoia, e pili ana i nā kūlana ma Sheol i ka manawa ma waena o ka make ʻana o ke kanaka a me ka hoʻopaʻi hope a ke Akua. Eia naʻe, Ua wehewehe ʻo Iesū i ke kūlana o ke kanaka waiwai ma nā ʻōlelo kiʻi nani:

Ma Hades, ʻalawa aʻela kona mau maka, i ka ehaeha, a ike aku la ia Aberahama ma kahi mamao aku, a o Lazaro ma kona poli. Ua uē ʻo ia a ʻōlelo, ‘E ka makua Aberahama, E aloha mai oe ia'u, a e hoouna aku ia Lazaro, i hoʻo iho i ka welau o kona manamana lima i ka wai, a hooluolu i ko'u alelo! No ka mea, ua pilikia au i keia lapalapa.’ “Akā, ʻōlelo ʻo ʻAberahama, 'Keikikāne, e hoomanao oe, i kou ola ana, ua loaa mai kau mau mea maikai, a me Lazaro, ma ke ano like, mea ino. Eia naʻe ua hōʻoluʻolu ʻia ʻo ia a ua ʻeha ʻoe. Ma waho aʻe o kēia mau mea, Aia ma waena o mākou a me ʻoukou he awāwa nui i hoʻopaʻa ʻia, i hiki ole ai ka poe makemake e hele aku mai keia wahi aku io oukou la, i ʻole e hele mai kekahi mai laila mai i o kākou nei.’ (Lk 16:23-26)

Eia naʻe, ka hookolokolo ana o ke ano o na olelo 'ehaeha’ a ʻehaʻeha’ ma keia pauku e kuhikuhi ana lakou i loko, ka eha noʻonoʻo ma mua o ka ʻeha kino. 'Ala ahi’ ʻo ia hoʻi, 'he lapalapa o ka mālamalama'. Pili pinepine ia i ka lapalapa o ke ahi; ʻoiai ma kahi o ka hapalua o nā kuhikuhi NT he mau wehewehe ʻike ma mua o ka lapalapa maoli. A ma keia pauku (ʻoiai ka ʻōlelo a kekahi mau unuhi) 'ahi’ ʻaʻole i ʻōlelo ʻia - wela wale nō a me ka make wai. No laila, aia nā kumu kūpono no ka hoʻopaʻapaʻa ʻana ʻo kēia lapalapa ka wela wela a me ka mālamalama o ko ke Akua hemolele., e hoike ana i ka hewa a me ka hilahila o ke kanaka; ma ia hihia, Hiki ke ʻōlelo ʻia ʻoi aku ka nui o ka wehewehe ʻana o kēia pauku i ka hoʻonui ʻana o nā mea hōʻike hope ma mua o nā ʻōlelo maoli a Iesū..

ʻae nō hoʻi, aia kekahi poe e olelo mai, 'Pehea e pili ana i ka wehewehe ʻana o ka poʻe i loaʻa i nā ʻike kokoke i ka make?’ ʻAe ʻoiaʻiʻo, inā ua like kēia mau ʻike a pau e like me ka mea i wehewehe ʻia e ka poʻe, lakou, a laila ʻaʻole ʻo Iesū i hoʻonui! Aka, o Iesu’ olelo ponoi e, ‘Aia ma waena o mākou a me ʻoukou he awāwa nui i hoʻopaʻa ʻia, i hiki ole ai ka poe makemake e hele aku mai keia wahi aku io oukou la, i ʻole e hele mai kekahi mai laila mai i o kākou nei,’ he hoike maopopo ia, i ka manawa i waiho ʻia ai ka ʻuhane o ke kanaka i Hades, ʻaʻohe ala e hoʻi ai². Like me, ia Iesu’ wahi a, ‘Inā ʻaʻole lākou e hoʻolohe iā Mose a me nā kāula, ʻaʻole hoʻi lākou e hoʻohuli ʻia ke ala mai kekahi mai ka make mai,’ ke hoʻoikaika nei ʻo ia i ke koʻikoʻi o ka hoʻolohe ʻana, a me ka malama i ka ke Akua olelo i kēia manawa — mamua o ka lohi.

Akā, hiki i kēlā 'hell-a-lani’ he mau hihio na ike, hāʻawi ʻia ma lalo o nā kūlana kūikawā³, e kūʻē i ke kanaka me nā mea ʻuhane. He hōʻailona koʻikoʻi nā ʻike maka, pili i nā manaʻo a pau o ke kanaka, nā manaʻo a me ke kumu: ʻokoʻa naʻe nā ʻike maoli mai kēlā me kēia kanaka. (Hoʻohālikelike, ʻo kahi laʻana, Ka hihio a Ezekiela no na Kerubima (Ez. 1:4-25; 10:1-22) me ko Ioane (Rev 4:6-11).

Ka Uwe a me ka Uu Niho

ʻO ka ʻōlelo, 'uu o na niho,’ ua loaa eono manawa ma ka euanelio a Mataio (Mat 8:12; 13:42; 13:50; 22:13; 24:51; 25:30). Ua loaʻa hoʻi ia ma ka ʻeuanelio a Luka (Luk 13:28) a hookahi ma Acts (Acts 7:54): aole nae ma Mareko a ma Ioane. Ma ke Kauoha Kahiko ua ikeia elima manawa (Job 16:9; Ps 35:16; Ps 37:12; Ps 112:10; Lam 2:16). Ma nā wahi a pau i hoʻohana ʻia ma ka ʻeuanelio, he hapa ia o ka olelo, ʻo ka uwē a me ka ʻuwī ʻana o nā niho;’ e wehewehe ana i ka pane a ka poe i kipakuia mai ke alo aku o Kristo. E hōʻike i kēlā 'uē’ ʻaʻole hiki ke kapa ʻia he hoʻonui: aka, 'uwa na niho’ ʻo ia ka manaʻo o ka ʻeha a me ka ʻeha; a ʻo ia ka manaʻo, i mea e hoike ai i ka hoomainoino, aia ma hope o ka hapa nui o nā koi o ka hoʻonui ʻana ma aneʻi. Akā ʻo ka O.T a pau. nā kuhikuhi, a me na Hana, hōʻike maoli i ka ʻuwī ʻana i nā niho he hōʻike ʻana i ka ʻinoʻino. ʻOiai ma Ps 112:10 (‘E ike auanei ka poe hewa, a e kaumaha. E uwi no ia me kona mau niho, a hehee aku. E pau ka makemake o ka poe hewa.') ka huaʻōlelo i unuhi ʻia ʻo ke kaumaha’ lawe i ke ʻano o ka huhū huhū, ma mua o ka mihi. No laila he mea kūpono ke nīnau inā ʻo Iesu’ ʻAʻole ʻo ka manaʻo o ka poʻe i hōʻole ʻia e noho mihi ʻole a kūʻē i nā ʻaoʻao o ke Akua.

ʻO ka haʻalele ʻana o kēia ʻōlelo mai ka ʻeuanelio a Ioane ʻaʻole ia he mea kupanaha ma muli o kāna koho palena ʻole i nā kumuhana no ke kūkākūkā ʻana: akā, he mea hoihoi kona haʻalele ʻana iā Mareko. Hōʻike ka nānā ʻana i nā kamaʻilio ʻana mai Mataio kahi i puka ai kēia ʻōlelo ʻaʻole i loaʻa iā Mareko. No ke aha kēia? Loaʻa ka ʻōlelo ma nā paukū kahi a Iesu i ʻōlelo ai pehea e hoʻomaʻemaʻe ʻia ai ke aupuni o ke Akua; ʻo ka poʻe i manaʻo he kuleana lākou e lilo i ʻāpana o ia mea, e kipaku ʻia lākou. Ua kākau ʻia ka ʻeuanelio a Mataio no ka poʻe Iudaio i haʻaheo iā lākou iho he poʻe i wae ʻia e ke Akua, e kali ana i ka hiki ana mai o ko lakou Moi Mesia. No lakou, pili loa kēia mau ʻōlelo aʻo. Akā, e like me na kumu ekalesia mua, na Ioane Mareko ka euanelio a Mareko, ʻO ka unuhi ʻōlelo a Petero, ma ke noi a ka poe Kristiano Roma.⁴ ʻO kēia ka lehulehu o ka poʻe Gentile me ka manaʻo like ʻole o ka lilo ʻana o ke aupuni o ke Akua.

Ka Imu ahi

Ua ʻike mua mākou iā Iesū e wehewehe ana iā Gehena me he ahi i loko Mar 9:42-48 and Mat 18:6-9. Aka, ke ike nei kakou ma keia mau pauku:

E like me ka hōʻiliʻili ʻia ʻana o nā zizania a puhi ʻia i ke ahi; pela no i ka hopena o keia au. Na ke Keiki a ke kanaka e hoouna aku i kona poe anela, a e houluulu lakou i na mea e hina ai, mailoko mai o kona aupuni, a me ka poe hana hewa, a e hoolei aku ia lakou iloko o ka umu ahi. Malaila e uwe ai a e uwi ai na niho. (Mat 13:40-42)

Pela no i ka hopena o ke ao nei. E hele mai ana na anela, a e hoʻokaʻawale i ka poʻe hewa mai waena aku o ka poʻe pono, a e hoolei aku ia lakou iloko o ka umu ahi. Malaila e uwe ai a e uwi ai na niho. (Mat 13:49-50)

A laila e ʻōlelo ʻo ia i ka poʻe ma kona hema, 'E haʻalele mai iaʻu, oukou ka poe i hoinoia, i ke ahi mau loa i hoomakaukauia no ka diabolo a me kona poe anela.’ … E hele aku lakou i ka hoopai mau loa, aka, o ka poe pono i ke ola mau loa. (Mat 25:41,46)

ʻO kēia mau mea hoʻonui i manaʻo ʻia a i ʻole kekahi mea ʻē aʻe? Ua ʻike mākou ma mua he mea maʻamau ka hoʻonui ʻia ʻana, nā laʻana hypothetical ʻaʻole i manaʻo ʻia e lawe maoli ʻia. I kēlā hihia, pilikia mākou ma ʻaneʻi; no ka mea, ʻaʻole i hōʻike ʻia nā ʻaoʻao ʻelua o kēia mau pauku he mau hiʻohiʻona hypothetical: aka, e like me Iesu’ maoli wehewehe o na olelonane ana i haawi mai nei. Hoʻopuka nā ʻōlelo nane i ko lākou manaʻo ma ke kahakiʻi ʻana i waena o nā mea maoli i ʻike ʻia a me nā kumu ʻike ʻole. ʻO ia ka ʻoiaʻiʻo a me ka plausibility o ka laʻana kūlohelohe e hōʻike ana i ke kūpono o ka wehewehe. Ke hana nei kēia mau ʻōlelo nane ʻelua i ke kumu kumu like: he helu hope loa: mālama ʻia ka maikaʻi a hoʻopau ʻia ka hewa. A o Iesu’ ʻO ka wehewehe ʻana i ke ʻano o kēia hoʻokuʻu ʻana ʻo 'ka umu ahi.’ Iesu’ Ua waiho ʻia paha nā haumāna me nā nīnau he nui e pili ana i ke ʻano o kēia: akā, ʻaʻole hiki iā lākou ke ʻōlelo, “Mai hopohopo. Hoʻonui wale paha ʻo ia!”

Ka luku

“Mai makaʻu i ka poʻe pepehi i ke kino, aole nae e hiki ia lakou ke pepehi i ka uhane. Ma kahi hea, e makau aku i ka mea hiki ke luku i ka uhane a me ke kino iloko o Gehena.” (Mat 10:28)

Ua ao aku o Iesu i kana poe haumana e pepehiia lakou no ko lakou manaoio ia ia. Hōʻoiaʻiʻo ʻo ia iā lākou he hiki i nā kāne ke pepehi wale i ko lākou kino. 'Pepehi’ ʻo ia hoʻi, 'e hoopau aku ma ka oki ana mai ke ola aku;’ ʻaʻole naʻe ma ke ʻano o ka luku ʻana i nā mea i koe. Akā ua kuhikuhi ʻo ia e hiki i ke Akua ke 'hoʻopau’ ('E hoʻopau me ka hana luku') ʻo ka ʻuhane a me ke kino ma Gehena. E hana maoli anei ke Akua i keia? E kūkākūkā kākou i kēia ma hope: akā, ʻaʻole ia he hoʻonui.

Heluhelu mai …

Kuhikuhi wāwae

1. ʻO Steve C. ʻO ka ʻatikala pūnaewele a Singleton, “ʻO ka Hyperbole a me ka overstatement ma ke ʻano he mau mea hana no ka hoʻopaʻa ʻana i ka Baibala hohonu“, hāʻawi i alakaʻi kōkua i ka ʻike a me ka wehewehe ʻana i ia mau ʻōlelo.
2. Akā aia hoʻokahi palapala hemolele i kēia. 1Pe 3:19-20 ʻO ka poʻe i make i loko a ma mua paha o ke kaiakahinalii o Noa, ua hāʻawi ʻia ka manawa e lohe ai a pane aku i ka haʻi ʻana a Iesu i kona ala ʻana mai ka make mai..
3. ʻO ia mau hanana i ʻike pinepine ʻia i nā manawa e lele ana ke kanaka ma ka ʻaoʻao o ka make. Akā, hoihoi, ke ulu nei nā hōʻike olakino e hiki mai ana inā ʻaʻohe hana o ka lolo i ʻike ʻia a hoʻokomo i nā wehewehe hōʻoia ʻia o nā hanana waho i nānā ʻia mai kahi 'waho o ke kino.’ MANAANA OANA. E nānā no ka laʻana “E noʻonoʻo i ka lani: Nā ʻike kokoke i ka make, Nā ʻŌlelo a ke Akua, a me ka wā e hiki mai ana e kali ana iā ʻoe” na John Burke, 20 Oct. 2015.
4. Irenaus, e hoʻokumu ana i kāna mau kumu ma Polycarp a me Papias, hai mai ia makou, ʻO Mark, ka haumana a me ka unuhi olelo a Petero, ua haawi mai ia makou ma ke kakau ana i na mea i haiia e Petero.’ No ka ike hou aku, ʻike i ka ʻatikala, ‘Hōʻikeʻike i nā kumu waiwai mua' ma https://life.liegeman.org/ntdocs3/.