He aha te Aeon?

A, no te whakaaro ki te Kupu a Ihu, i kite matou ko nga kupu whakarite i roto Matthew 13:24-50 e pa ana ki te 'te mutunga o te ao/te ao' ka taea pea te huri hei 'mutunga o te aeon.' To tatou kupu Ingarihi, 'aeona,’ i te tuatahi he whakamaoritanga o te reo Kariki ‘aion‘ (G165) mā te Latin; me te noho tata tonu ki te tikanga. Engari aion’Oia iho te huriraa o te ta‘o Hebera, ‘olam‘(H5769); me ngā, ahakoa he rite tonu nga ariā me tupato tatou ki te panui i nga tikanga hianga rawa atu ki te kupu Hiperu taketake, no te mea katoa 3 kua huri nga tikanga o nga reo i roto i nga tau.

• Ko te tikanga taketake o ‘olam‘ he 'waahi kaore i mohiotia i nga wa o mua, i nga ra kei mua ranei', i te wa tonu ranei.’¹ Ko te tikanga tenei e whakamahia ana puta noa i te Kawenata Tawhito; (haunga etahi o nga tuhinga i te O.T whakamutunga. pukapuka kia tuhia). Engari i roto i nga korerorero me nga karakia a nga Rabi i muri mai, mai i te waenganui, i te mutunga o te wa o te temepara tuarua (c.300BC i muri mai ranei), i timata te whakamahi i roto i te tikanga o te 'tau' ranei 'ao' (penei 'Olam Ha-Ba-Ba-Ba-ba' (‘Te Ao e Haere Mai’) me te 'Adon Orama' (‘Ariki o te Ao’)).²

• Ko te reo Ingarihi 'aeon' (US/Kanaana 'eon') kua arotahi tonu ki te tikanga o te 'he tino roa (ahakoa te mutunga) wā wā;' me etahi atu whakamaramatanga motuhake i roto i nga mara o te matawhenua me te arorangi.

• Te Kariki 'aionKo te tikanga tuatahi ko te ora,'i roto i te tikanga o te 'oraora', 'te kaha-ora;' engari na Homer (c.700BC) runga, kua whakawhānuihia tona tikanga ki te whakauru i nga whakaaro o te 'ora' me te 'ahua noho', 'whakatupuranga' me te 'tau;' ahakoa i whakamaoritia hei 'tau' i roto i te tikanga o te 'tau', 'a ake ake', 'korekore' ranei 'mo ake tonu atu'; ki te kore he 'ao' i roto i te tikanga o 'nga mea katoa e kitea ana e tatou i roto i tetahi aeon' (penei i te roanga o te hitori o te tangata). Pātito (c.350BC) whakamahia 'aion' ki te tohu 'te ao mure ore o nga whakaaro,’ e Aristotle (c.330BC) ei ora tahuti ore e te hanahana no te Ra‘i. Na ka timata te kupu ki te whiwhi i nga atarangi hou o te tikanga whakaaro me te tikanga whakapono; ahakoa ehara i te ao katoa.

Ko te patai e pa ana ki a tatou i konei ko te pehea e pa ai enei huringa o te reo i to tatou mohiotanga ki nga tuhinga o te Kawenata Hou..

Mena ka tirohia e tatou te whakamahinga o te 'aion’ i roto i te Faufaa Apî, ka kitea e matou ka puta 128 wā. I roto 60 o enei ka whakamahia hei whakaaturanga o te ahua, 'i roto i te aeon(s),' ranei i etahi wa, ‘i roto i te mau aeons o te mau aeons.’ Te auraa o teie parau o te parau ra, e au ra e ‘a muri noa ’tu,’aore ra ‘i te roaraa o te ao nei e mohio ana tatou mau tonu:’ tera râ, te itehia ra e ua faahereherehia te mau hoho‘a e rave rahi no te ‘a muri noa ’tu’ o te Atua iho.. (E.g. I roto Mt. 6:13, Ua faaoti Iesu i te pure a te Fatu e, ‘… nou te rangatiratanga, te kaha, me te korōria ki te ao;’ area o Paulo e faaoti na roto i te haamaitai i te Atua ‘e tae roa ’tu i te tau o te mau tau.) I roto 6 o runga ake nei 60 nga keehi ka honoa te kupu ki te kupu kino kia puta te tikanga o te ‘kare.’ O te toenga 68 take, he tirohanga poto o nga horopaki e whakaatu ana he iti noa te rereketanga o te whakamaoritanga o te 'ao', o te 'tau' ranei ki te tikanga katoa.

Engari etahi atu taunakitanga nui mo te tikanga o te 'aion’ E nehenehe atoa e hutihia mai i te huriraa Heleni Septuagint o te Faufaa Tahito. Te Torah (te putanga rongonui o te 5 pukapuka a Mohi no reira te Septuagint tona ingoa) i whakamaoritia mo te tau 250BC, e te toea o te Faufaa Tahito i te matahiti 132 BC. Ua riro teie mau huriraa ei mau Papai mo‘a niu ta Iesu i faaohipa, te nuinga o nga Hurai korero Kariki me nga mema o te hahi tuatahi. Na te hunga i tino mohio ki te mohio ki te tuhinga Hiperu taketake me nga kupu reo Kariki o to ratou wa.; na reira ka whai waahi pai ki te tirotiro i te tikanga o te 'aion’ mai tei faaohipahia i roto i te mau Papai.

I roto i te meka, 'olam' ka puta 438 nga wa i roto 413 nga irava o te Hiperu OT ka whakamaoritia hei 'aion' (tona kupu ahua ranei, 'aionios') 543 nga wa i roto 351 nga irava o te Septuagint. Kua kite ano matou ko te tikanga o te 'olam' i roto i te Hiperu OT ko, tata kore rawa, ‘he wa tino tawhiti i nga ra o mua, i nga ra kei mua ranei’, i te wa tonu ranei.’ I nga mea katoa engari 12 irava 'olam'kua whakamaoritia tika hei'aion'ranei'aionios.' O te toenga, 7 are rendered in the sense of ‘tonu/mau tonu/mai te timatanga’ and 5 he momo panui e kore e tino mohio. Te tahi atu mau irava e mau ta‘o aore ra mau parau Hebera tei hurihia ei ‘aion'ranei'aionios' he rite ano nga tikanga.³

Me pehea te 'aionios?'

I a tatou i runga i te kaupapa o te Kawenata Tawhito, he tino marama hoki ki te ata titiro ki te kupu ahua 'aionios' (G166) i roto i te huriraa o te Septante Heleni. Mena ka titiro taatau ki te 'aionios,' ka kitea e matou ka puta 119 nga wa i roto 113 nga irava; ko Katoa anake 9 o enei ko nga whakamaoritanga o 'olam.'O tenei toenga, 4 he whakamaoritanga o 'alam' (ko te Karari rite ki 'olam') ko te toenga 5 he panui rereke (Ko tetahi o enei ka taea te whakatau ko te 'mu tonu' ranei 'matekore').⁴

I tuhia e matou mua tera, kei hea Mark 9:43-46 e korero ana mo te ahi e kore e tineia,’e e ‘ore e tineia,' Matthew 18:8 whakamahi 'aionios'; ko te tikanga he mea whakamaoritia hei 'mutunga,’ ‘a muri noa ’tu’ aore ra ‘a muri noa ’tu.’ Te mana‘o puai nei râ te tahi pae e e tia ia hurihia teie ei ‘aeonian,' i roto i te tikanga 'e pa ana ki' tetahi aeon, kaua ki te whai i nga taonga mo te wa roa, mo ake tonu atu ranei o 'olam.' Ko te take he mea nui tenei, mehemea ka taea te whakaatu ko te whakaaro tuatahi i muri i te whakamahinga o te kupu ahua 'aionios‘ko kaore o tona roanga, katahi ka taea te tohe ko te whiu 'aeonian' he wa poto ka mutu ka mutu, ka huri noa ranei.

Inaianei he pono etahi, engari ehara i te mea katoa, kua timata nga kaituhi Kariki ao ki te whakamahi 'aeonian' i roto i tenei tikanga motuhake ake - pera ano me etahi o nga tohunga whakapono Karaitiana - mai i te toru o nga rautau AD.. Teie râ, te faaite papu maitai ra te hi‘opoaraa i nia nei o te Septante e te auraa o na mea e piti ra ‘aion'me'aionios'i roto i te tikanga o te Kawenata Tawhito'olam‘ – ‘he wa tino tawhiti i nga ra o mua, i nga ra kei mua ranei’, i te wa tonu ranei.

I te mea ko nga kaituhi o te Kawenata Hou i whakamahi i nga Kawenata Hiperu me nga Kariki hei karaipiture, e tumanako ana matou kia rite ano nga whakamaramatanga. Engari ki te tirotiro ano me titiro tatou ki te Kawenata Hou ano; kei hea 'aionios' ka puta 71 wā. I roto 45 o enei (tata ki te rua hautoru!) ka whakamahia i roto i te korero, ‘te ora mure ore.’ Ko tenei Te te mau parau tumu e faaohipahia no te faataa i te oraraa mure ore o te feia e pee ia Iesu! No reira he uaua ki te whakaaro ki tetahi korero e kore e tika mo te kawe i te whakaaro o tetahi mea kaore i whakaarohia ka mau tonu! I tua atu, e toru o enei tohutoro he hono whakamarama ki te Kawenata Tawhito. Mt 19:6, Mk 10:17 & Lk 10:30 ka korero katoa te patai a te rangatira taitamariki whai rawa, “Me aha ahau e whiwhi ai ki te ora tonu??” Engari no hea tenei korero? Ko tana whakamahinga tuatahi o te Paipera kei roto Dan 12:2; i reira te Septuagint e huri ai i te reira mai tei roto i te Faufaa Apî i te huriraa i te reo Hebera, 'olam chay.'

O te toenga 26 take, tetahi atu 18 kare e kore ka tino pai ake te tikanga ina mohiotia ko te tikanga 'mu tonu', mo ake tonu atu ranei., 'pro chronon aionion;' (‘i mua i te timatanga o te ao’ – literally, 'i mua i te wa aeonian'), i roto Rom 16:25, 2Tim 1:9 & Tit 1:2, me te 'pneumatos aioniou' (‘te Varua mure ore’) i roto Heb 9:14.

Kotahi tohutoro (Philemon 1:15-16) ka taea te whakamaori i tetahi tikanga: ‘Koia pea ia i wehea mai ai i a koe mo tetahi wa, kia mau tonu ki a koe, kare ano he taurekareka, engari nui atu i te pononga, te taeae herehia.’ Ua mana‘o noa paha Paulo e e faaho‘i faahou mai teie tavini ei taeae i roto i teie oraraa: engari, hoatu te horopaki, e mea rahi a‘e paha te mana‘o ra oia i te parau no te ora mure ore ta ratou e fana‘o nei.

Ka wehe noa tenei 7 etahi atu korero e whakamahia ana tenei kupu: 'ahi' mure ore (3 wā), 'whiu,’ ‘whakaharahara,’ ‘whakangaromia,’e te haavaraa.

I tohu matou mua tera Mat 18:6-9 he putanga whakapoto o Mark 9:43-48. Engari ko ta Matiu e kiia nei he 'mutunga (G166) ahi', Mark 9:42-48 te faataa ra mai te auahi e ore e tineia (G762)’e ’aita i tineia (G4570).’ No reira, mea papu maitai e te farii ra na taata papai toopiti e te faataa ra Iesu i te mea e ore e tineia, nga ahuatanga mau tonu o tenei ahi.

Ka mutu, a hi‘o na i te parabole a Iesu no nia i te mamoe e te puaaniho; te tuhi i nga irava 41 me ngā 46:

Na ka korero ia ki te hunga i tona maui, ‘Mawehe atu i ahau, e te hunga kua kanga, ki roto tonu (G166) ahi (G4442) kua rite mo te rewera ratou ko ana anahera. … E haere atu te reira i roto i te ao mure ore (G166) whiunga (G2851)*, ko te hunga tika ia ake ake (G166) ora (G2222). (Mat 25:41,46)

Kei konei te kupu ‘whiu mau tonu.’ Ahakoa i roto i te horopaki o v.46 anake, ko te kereme e whakaatu ana tenei i te whiunga mo te wa poto engari ko taua kupu ano e whakamahia ana i roto i te rerenga kotahi hei whakaahua i te utu pumau mo te hunga tika, te ahua tino patai. Engari he aha te whiu i whakawhiwhia ki a ratou? Te ahi mure ore (v. 41). He uaua rawa ki te kii ko te 'whiu mau tonu' he ahua rangitahi ina whakaarohia i roto i te horopaki tonu o v.46: engari ka whakaarohia e tatou ko tenei korero ano, Ko te 'ahi mure ore' e whakamahia ana e te kaituhi kotahi i roto Mt 18:6-9, kei te rite ki te ahi e kore e tineia, e kore e tineia i roto Mk 9:42-48, ka tino uaua ki te mau tonu tenei tautohe.

No reira ko te hunga tautoko i te whakaaro he tino iti te roa o te 'whiu mau tonu' ka kitea he raruraru reo.. I roto i te rapu ki te aukati i tenei ka whakamahia e ratou 2 tautohetohe. I tetahi taha, Te mana‘o ra ratou e e ere te ta‘o Heleni tano no te parau “mure ore”aionios': engari 'aidios.' I tetahi atu taha, ka ngana ratou ki te kii i tera 'kolasis' (G2851) i roto Mat 25:46 tino tikanga whakatikatika whiunga; me ngā, ki te pera, me noho rangitahi.

He mea tino noa te kite i nga kaitautoko o te whakaaro e 'aionios‘Ehara i te mea ko te ngana ki te whakatika i ta ratou kereme ma te whakapae ko te kupu Kariki tika mo te kupu ‘mu tonu’ ko ‘aidios' (G126). Engari i roto i te mahi he tata rite tonu nga kupu e rua, he maha nga whakawhitinga, i runga i te hiahia whaiaro o tetahi kaituhi. Tenei kupu 'aidios' ka whakamahia ano i te NT - ahakoa e rua noa iho. I roto Rom 1:20, he whakamaoritanga o te kupu ‘mu tonu’ ka tino marama. Engari i roto Jude 1:6 e tohu ana ki nga mekameka e, ahakoa ko te tikanga kia kore e pakaru, Ko te tikanga kia whakamahia mo te waa motuhake (tae noa ki te ra whakawa). Ko taua whakamahinga ka whakahē tika i te kereme 'aidios,' engari 'aionios,' Ko te kupu tika mo te 'mu tonu'.

Ko 'kolasis'Whakatika?

E whakapaetia ana hoki 'kolasis' (G2851) mai i te kupumahi 'koladzo' (G2849), tikanga 'ki te whakaiti'; me te korero tuatahi mo te tapahi rakau. He maha nga wa e tohuhia ana tera, i te rautau 4 BC, I wehe a Aristotle i waenga i te 'kolasis’ei fa’autu’ara’a ’ua fa’atupuhia i roto i te mana’o o tei ma’i:'a'timoria,’oia ho’i ’o te maita’i o tei fa’atupu i te reira, ia noaa ia ’na te mauruuru.’ Te vai ra anei te hoê taa-ê-raa i roto i te reo Heleni Koine o te tau o te Faufaa Apî?

Tuatahi o nga mea katoa, katahi ano tatou ka kite i te 'whiu mau tonu' e tukuna ai nga koati Mt 25:46 ko te 'ahi tonu' o Mt 25:41. Ka kaha te whakaatu mai he putanga kore whakatika. Hei whakaea i tenei tikanga ka hiahia matou ki nga taunakitanga tino kaha 'kolasis' i mohiohia ko te tikanga o te whiu whakatikatika. Engari ko tetahi atu waahi kei reira 'kolasis' puta i roto i te NT kei roto 1Jn 4:18; a ka taea te whakamaori i nga tikanga e rua. Heoi, e rua ano nga wahanga o te kupumahi, 'koladzo.'Ko te tuatahi, Acts 4:21, he rangirua hoki. Engari ko te tuarua, 2Pe 2:9, ehara; na te mea ki te panui tatou ka kitea ko te mutunga mai kei te whakaarohia, i roto 2Pe 2:12, ko etahi ka ‘whakangaromia katoa’.

Engari 'kolasis' ka kitea ano 7 nga wa i roto i te Septuagint. 5 i roto i te Ezekiela te huriraa i te reo Hebera ‘poka uru' (H4383 'tutukituki' ranei 'whakangaromia'). 3 o enei, i roto Eze 14:3-8, ko te mutunga ka ‘tapahia’ te tangata hara i roto i tona iwi; i roto Eze 18:30-31 ko te mutunga ko te mate. I roto anake Eze 44:12 e 'mikshole' whakaurua te whakahokinga wahanga; ahakoa kua ngaro te mana. O tera atu 2 takahanga, te whakamaoritanga o te Septuagint o Eze 43:10-11 panui, 'ka mau ratou i to ratou whiu', te whakamahi ('kolasis') i roto i te tikanga whakaora: engari ehara tenei i te whakamaoritanga o 'mikshole'. Ko te Hiperu taketake kaore i te whakahua i te whiu; engari ka mea, ‘mehemea ka whakama ratou ki nga mea katoa i mahia e ratou.’ Ka mutu, Jer 18:20 kei roto he kīanga whakamahi 'kolasis:’ engari i te mea kare rawa tenei kupu i roto i te tuhinga Hiperu, kahore he mea e taea te whakatau tika mo tona tikanga.

Ko te hunga e hiahia ana ki te whakatairanga i tetahi whakaaro ki runga i tetahi atu ka mau ki nga tauira e pai ana ki a raatau keehi: engari, ka kitea, ko te whakamahinga o nga karaipiture e whakawhirinaki ana ki te horopaki. Waihoki, i roto i nga tuhinga Kariki ao o tenei wa he maha ano nga tauira kore-whakaora o 'kolasis.'⁵

No reira, he mea pohehe ki te whakatau i te tikanga e paingia ana e te tangata 'kolasis' no te whakakore i te tikanga Paipera kua tino pai ake te tuhi o te 'aionios.'

Ka whai hua tenei ki a maatau 2 nga take matua mo te patapatai mo te whakamaoritanga 'mo ake tonu atu' o 'aionios‘ia hi‘opoa ana‘e i te mau faataaraa a Iesu no nia i te haavaraa a te Atua:

1. Kaore matou e pai ki nga paanga.
   (Tirohia hoki 'Ko te Whawhai kia mohio’ me ngā Apiti B – Ka tu te Buck ki hea?.)

2. He aha te tikanga ka kiia te whakangaromanga ka mau tonu?
   (Tirohia hoki Apiti C – Ko te mate mo ake tonu atu?)

Tirohia etahi atu Apitihanga …

Kupuwaewae

1. Kua puta te whakaaro ‘olam‘ i ahu mai pea i te reo Hiperu, ‘alam‘ (H5956), te tikanga ko te ‘arai mai i te tirohanga kanohi.’ A hi‘o i te huriraa Hebera e Septante o Ps 90:8, hei tauira.
2. Tirohia konei hei tauira: He aha te tikanga o te kupu 'Olam'?.
3. Ko etahi atu whakamaoritanga Kariki o ‘olam‘ (me nga nama a Strong) he:

   G1275 Lev 25:32; Ez 46:14; 'i nga wa katoa / tonu’

   G104.1 Deu 33:15; 33:27; ’a muri noa atu’

   G746 Jos 24:2; Isa 63:16; Isa 63:19; 'te timatanga’

   He rereke nga panui: 1Sa 27:8; Isa 57:11; Isa 64:5; Jer 10:10; Jer 51:57.

   Te mau irava e vai ra i roto i te tahi atu mau ta‘o aore ra mau parau Hebera tei hurihia ei ‘aion‘ ranei ‘aionos', kua whakarārangitia i raro nei. Ko te nama o te Kaha o te kupu Hiperu taketake (te wahi e mohiotia ana) ka whai i nga tohutoro irava; e i muri iho na roto i te hoê huriraa Beretane o te hoê â huru ta‘o Hebera e Heleni *, kia marama ake ai te tikanga me te whakamahinga. Ka whakauruhia nga kupu huri noa i nga waahi e tika ana: engari kaore i roto i nga korero.

   H314 Is 48:12; 'whakamutunga'='i roto i te eon’

   H1973 Is 18:7; mai to ratou haamataraa ‘i mua’=mai teie nei ‘e tae roa’tu i te tau o te tau.’

   H5331 Ps 49:19; Is 13:20; Is 33:20; Jer 50:39; ‘ever’=’i roto i te eon’ (N.B. Is 33:20 + 'o te wa’ whakakoi i te tikanga o te wa)

   H5703 Ps 21:6; 22:26; 37:29; 61:8; 89:29; 111:3; 111:10; 112:3; 112:9; ‘mo ake tonu atu’=’i roto i te eon of the eon)'. Is 9:6 he rereke nga panui; Is 57:15 = noho ana ‘te eon.’

   H5704+H5703 Ps 83:17; 92:7; 132:14; 'mo ake tonu atu'='i roto i te eon of the eon'. Ps 132:12=’i roto i te eon.’

   H5704+H1988 1Ch 17:16; ‘thus far’=’ki te eon’

   H5750 Ps 84:4; ‘always’=’i roto i te mau tau o te mau tau.’

   H5865 2Ch 33:7; ‘forever’=’i roto i te eon’

   H5956 Ps 90:8; ‘mea huna’=’eon’ (i whakaarohia e te tini ko te putake i puta mai ai te 'olam’ me te 'alam’ ka ahu mai).

   H5957 Ezr 4:15; 4:19; Dan 2:4; 2:20; 2:44; 3:9; 4:3; 4:34; 5:10; 6:6; 6:21; 6:26; 7:14; 7:18; 7:27; ‘alam‘ (Karari)=’olam'(Hiperu)=’eona’

   H6924 Ps 55:19; 74:12; ‘of old’=’before the eon(s).’

   H6965 Pro 19:21; ‘tū/kaha’=’piris into the eon’

   Panui rereke Est 9:32; Job 10:22; 19:18; 19:23; 21:11; 33:12; 34:17; Ps 25:2; 76:4; 102:28; Pro 6:33; 8:21; Is 17:2; 19:20; 28:28; Jer 50:39; Ez 32:27.

   *Ko nga whakamaoritanga Kariki no te ‘Polyglot Bible Apostolic‘ me te whakamahi i te tuhi a Amerika mo te 'eon.’

4. Te mau irava e vai ra i roto i te mau ta‘o Hebera aore ra te mau parau hau atu i te ‘olam‘ e kiia ana hei ‘aionos', kua whakarārangitia i raro nei.

   H5957 Dan 4:3; 4:34; 7:14; 7:27; ‘alam‘ (Ko te Karari rite tenei o ‘olam.’

   Panui rereke Job 10:22; 21:11; 33:12*; 34:17; Ps 76:4.

   *Ko te putanga Septuagint o Job 33:12 panui, ’… No te mea tei nia a‘e te taata tahuti nei ‘aionios.’

5. Mo nga tauira taipitopito, a hi‘o i te toru aore ra i muri a‘e o te neneiraa ‘A Greek-English Lexicon of the New Testament and Other Early Christian Literature’ (e mohiotia ana ko 'BDAG’ 'BADG' ranei, ISBN no. 0226039331 ranei 978-0226039336). E mohiotia ana ko tenei te kupu tino whanui me nga korero hou o te reo Kariki o tenei wa. Kia aroha mai, he tino utu, kaore e taea te uru ki runga ipurangi; na me whakamatau he whare pukapuka karakia. Ko tetahi atu puna whai hua tenei tuhinga mai i Reddit, i raro i te upoko, 'I runga i te Kupu Kolasis me ona Whanaunga.’ Engari kia mohio ko tana kaituhi i tuhi mai i te tino reo, aorangi, tirohanga; no reira kare e tau ki te rapu i te maaramatanga mo te wa poto mo Ihu’ kupu.