Ihe ndị sitere na akwụkwọ furu efu.

Ntụta ndị e dekọrọ n’akwụkwọ ndị nna chọọchị mbụ na-ekpughe na e nwere ebe e zoro aka n’ebe Jisọs nọ n’ọrụ ego ndị ọzọ bụ́ ndị na-efunahụ anyị ugbu a..

Ọrụ Paịlet

Justin Martyr, n'ihe dị ka AD 150, degaara Eze Ukwu Rom bụ́ Antonius Pius iji gbachitere okwukwe Ndị Kraịst:

‘Ma mgbe akpọgidere ya n’obe, ha fere nza n’elu uwe ya, ma ndi kpọgidere Ya n'obe kesara ya n'etiti ha. Ma na ihe ndị a mere, ị ga-amata site n'Ọrụ Pọntiọs Paịlet.’

Na ebe ọzọ ọ na-ekwu:

'Ka o mere ọrụ ebube ndị a ị nwere ike imeju onwe gị ngwa ngwa site na “Ọrụ Ndị Ozi” nke Pọntiọs Paịlet.’

Ihe ndị a 'eme’ bụ akụkọ ihe mere eme nke ndị gọvanọ ógbè ahụ degara Rom. Justin gaara abụ onye nzuzu idegara Eze Ukwu ihe dị otú a ma ọ bụrụ na ọ maghị eziokwu ya: ma ọ bụ ọkà mmụta nwere nkà na n'ezie ọ bụghị onye nzuzu. Nke di nwute, mana, akụkọ ihe mere eme ndị a adịbeghị ndụ ruo taa (akwụkwọ nke narị afọ nke anọ nke aha a bụ ụgha anabatara.)

Ndị mmegide na-anwa ịkọwa na kpachara anya bibie ha: ma eziokwu dị mfe bụ na e nwere mba akwụkwọ ndụ dị ndụ nke ụdị a si ọ bụla Ndị Rom n'oge ahụ.

Thallus na Phlegon

Afrịka kọfị (c.221 AD) na-agwa anyị na ndị ọkọ akụkọ ihe mere eme nke narị afọ mbụ Thallus, na mpịakọta nke atọ nke Akụkọ Ya, gbalịrị ịkọwa ọchịchịrị n'oge Jizọs’ ọnwụ n'usoro nke anyanwụ eklips. Africanus rụtụrụ aka n'ụzọ ziri ezi na Thallus’ nkọwa adịghị mma. O kwukwara na onye ọzọ na-akọ akụkọ ihe mere eme, Phlegon, na-ezo aka n'ehihie 'n'ehihie’ n'ihe dị ka otu oge ahụ. Dị ka ọ na-adịkarị n'akụkọ ochie ndị dị otú ahụ, naanị iberibe Africanus’ mbụ ọrụ mpịakọta ise dị ndụ. E debere ihe odide ya n'okwu a n'usoro oge nke akụkọ ihe mere eme ụwa nke George Syncellus chịkọtara n'ihe dị ka 800 AD.:

“Site na Africanus gbasara ihe omume ndị metụtara agụụ nke Onye Nzọpụta na mbilite n'ọnwụ nke na-eweta ndụ

“Banyere omume ya nke ọ bụla na ọgwụgwọ ya, ma nke ahụ na mkpụrụ obi, na ihe-nzuzo nke ihe-ọmuma-ya, na Mbilite n’ọnwụ ya site na ndị nwụrụ anwụ, Ndị na-eso ụzọ ya na ndị ozi bu ụzọ kọwaa nke a n'ụzọ zuru ezu. Ọchichiri kacha dị egwu dara n'ụwa niile, Ala ọmajiji ji gbawaa nkume ndị ahụ, ma a kwaturu ọtụtụ ebe ma na Judia na ụwa ndị ọzọ.

“N'akwụkwọ nke atọ nke akụkọ ihe mere eme ya, Thallos na-ewepụ ọchịchịrị a dị ka chi jiri n'ehihie. N'uche nke m, nke a bụ nzuzu. N'ihi na ndị Hibru na-eme Ememe Ngabiga na Luna 14, ma ihe mere Onye-nzọpụta mere otu ụbọchị tupu Ememe Ngabiga. Ma chi jiri n’ehihie na-ewere ọnọdụ mgbe ọnwa gafere n’okpuru anyanwụ. Naanị mgbe nke a nwere ike ime bụ n'etiti etiti ụbọchị mbụ nke ọnwa ọhụrụ na ụbọchị ikpeazụ nke ọnwa ochie., mgbe ha nọ na njikọ. Oleezi otú mmadụ ga-esi kwere na chi jiri mee mgbe ọnwa fọrọ nke nta ka ọ ghara imegide anyanwụ? Ya mere ka ọ dị. Ka ihe merenụ ghọgbuo ọha mmadụ, ka e werekwa ihe ịrịba ama a magburu onwe ya nye ụwa dị ka chi jiri n'ehihie site na ngwa anya (nro).

“Phlegon dekọtara na n'oge ọchịchị Taịbiriọs Siza, chi jiri n'ehihie zuru ezu n'ọnwa dara site n'awa nke isii ruo nke itoolu.; o doro anya na nke a bụ ya. Ma gịnị nwere ihe jikọrọ ya na ala ọma jijiji, nkume na-agbaji iche, mbilite n'ọnwụ nke ndị nwụrụ anwụ, na nsogbu zuru ụwa ọnụ nke ọdịdị a?

“N'ezie, a naghị echeta ihe omume dị oke otú ahụ ogologo oge. Ma, ọ bụ ọchịchịrị Chineke kere, n’ihi na ọ bụ na Onyenweanyị nwetara agụụ ya n’oge ahụ.” (George Syncellus, na-ehota Africanus, n'ime
Ederede si “Ihe ndekọ oge”.* )

* Site na “Akụkọ ihe mere eme nke George Synkellos: Akwụkwọ akụkọ Byzantine nke akụkọ ihe mere eme zuru ụwa ọnụ sitere na okike”, nke William Adler dere & Paul Tuffin, Mahadum Oxford Press (2002).

Ụfọdụ ndị na-akọwa okwu akatọọla Africanus maka ịkọwapụta ‘eclipse nke Phlegon’ na nke Thallus. Otú ọ dị, ma ọ bụrụ na nkwupụta ọ bụla ekwuru na Phlegon gbasara oge ma ọ bụ ọnọdụ ọnwa ziri ezi, ọ naghị akọwa chi jiri n'ehihie. Oge kachasị nke ọchịchịrị maka chi jiri n'ehihie bụ ihe dị ka 7.5 nkeji: ọ bụghị 3 awa.

Phlegon dere akụkọ ihe mere eme ya (a maara dị ka 'Olympiad') gbasara 140 AD. Ọ bụkwa Origen in 248 AD, dị ka ndị a:

“Ugbu a, Phlegon, n’akwụkwọ nke iri na atọ ma ọ bụ nke iri na anọ, Echere m, nke akụkọ ihe mere eme ya, ọ bụghị nanị na e nyere Jizọs ihe ọmụma nke ihe ndị ga-eme n’ọdịnihu (ọ bụ ezie na ọ na-adaba na mgbagwoju anya banyere ihe ụfọdụ na-ezo aka na Pita, dị ka a ga-asị na ha na-ezo aka na Jizọs), mana gbakwara ama na nsonaazụ ya dabara na amụma ya. Ka ọ were, ya kwa, site na nnabata ndị a gbasara amamihe, dị ka a ga-asị na o megidere ọchịchọ ya, kwupụtara echiche ya na ozizi ndị nna nke usoro ihe anyị na-akụzi abụghị ike Chineke.” (“megide Celsus” Akwụkwọ 2, Isi 14.)

“Na gbasara chi jiri n’oge Taịbiriọs Siza, n’ọchịchị nke o yiri ka akpọgidere Jizọs n’obe, na nnukwu ala ọma jijiji nke mere mgbe ahụ, Phlegon kwa, Echere m, edewo ya n'akwụkwọ nke iri na atọ ma ọ bụ nke iri na anọ nke ihe mere eme ya.” (“megide Celsus” Akwụkwọ 2, Isi 33.)

“Banyere ndị a anyị nwere na peeji ndị bu ụzọ mere ka anyị gbachiteere, dika ike ayi si di, na-agba akaebe nke Phlegon, onye na-akọ na ihe ndị a mere n’oge mgbe Onye-nzọpụta anyị tara ahụhụ.” (“megide Celsus” Akwụkwọ 2, Isi 59.)

Laghachi na edemede bụ isi.